Димитар Башевски
„Бунар“
      
      Ако не можеш да смислиш ништо, ако во главата немаш ни збор за повеста што сакаш да ја напишеш, тогаш кажи ја вистината – дека седиш пред белиот лист ставен во машината за пишување, со раката воврена под ременот од пантолоните, фатен за пенисот како за единственото нешто за што можеш да се фатиш. Фројд би имал објаснение за ваквото држење, но не кревам поглед кон неговите дела десно на полицата. Народот, од своја страна, би рекол: Се држи како слеп за стап! Слеп и глув, навистина, празен како празнана лејка што виси на ќошот од попречната греда на балконот. Листот бел и празен, без ни една црна буква на него, но јас не го ни забележувам сосема тоа. Зајден сум некаде, а тоа некаде, не ми враќа ништо, нема одѕив од светот. Во пантолоните, од повременото потстиснување, чувствувам мала возбуда, ми се поднаполнува раката, и тоа ми е некаква утеха. Порано, кога бев помлад, сексуалните потфати беа и излез и успех. Сега пак, изгледа поважни стануваат моите „културни“ потреби. Има луѓе што на таа сметка во подоцните години многу јадат. 
      Имам педесет години, ниту млад за да можам да правам планови за изградба на големи градби, ниту стар за да се предадам  на рамнодушноста. Сакам да ја калам волјата на возвишености, на непредвидливото и недофатливото, на крупни мисли, да одмавнувам на секојдневните кавги, во срцето да носам свечени двобои и пелерини. Но, знам, кога сонцето на запад ќе сфали, треба дрва да се зберат и треба жената да ми ја испере кошулата, треба да се чисти пајажината што сè повеќе се фаќа во појатите на душата. Има моменти кога се гледам како дрво кренато на ридот, но знам дека денот си го бара својот долг, дека ситните потреби се сместени долу, во долот.
      Ах, каков склад меѓу потребата на човекот да си поставува високи идеали и свеста оти мора да се одговори на барањата на ежедневието! Како ова да го пишува човек кој ако не успеал да го воспостави таквиот склад во секојдневниот живот, секако си го поставил во редот на своите вредности и се стремел да го оствари! Но, сега гледам, работите стојат поинаку, бидејќи вредностите кои ги држеше тој пред себе како црковни табли, всушност ги доживуваше како товар што насилно му е натоварен, а за неговите кошули и за огнот в куќа и во нас, и уште за сандаците за замрзнување на кои им скапуваше газерот, за разглавените капаци на клозетските шоли, за штекерите без жица за уземјување, за цевките ф-15 за одвод на водата од машината за перење и бигорисаните цевки за довод на топлата вода, за недоволниот притисок на водата во бањата и преголемиот притисок во неговите уши, за лековите за детето што не можеа да се најдат на рецепт, а можеа да се најдат еди каде, на другиот крај од градот, за писмата со топли поздрави до неговите родители што живееја на другиот крај на светот и за телефонските извинувања на моите родители во истиот град што не сме ги посетиле на сведен, оти, нели, пак тој морал да се задржи на работа, за левиот чевел од секој пар чевли што се купуваше за помалата ќерка, а кои тепаа на глуждот па требаше да се разлабават кај мајстор Младен, за молерите кои можеа да дојдат само ако е тој на пат оти, се знае, прават страшен неред во куќата и, што пијат, едниот слатко кафе, другиот горко, а третиот чај и не јадат сите иста сарма со месо во сооднос 700 грама јунешко, 300 свинско, бидејќи таква му е верата на едниот од нив, па треба да му се испржат јајца и тоа во тенџере, зашто до тавчињата не може да се дојде од многу нафрлани работи, за маскенбалот на поголемата ќерка во училиштето за странски јазици и за разговорот со професорот по математика, што ќе ја оставел на поправен испит, а потоа и со професорот по физичко воспитание, оти бегала од часови, за кучето кое од мирно седење почнува да повраќа, за папагалот розела кој умираше од глад додека некој не му го потсече клунот, за моите болести и абортуси – за сето тоа бев надлежна јас, јас сум била тип жена сопруга, тој просто ме препознал во таа квалификациона група што ја предвидувала некоја научна студија за типови на жени… Значи, јас сум била „скроена“ така да се грижам за „ситните“ работи. Впрочем, како што ми се врекна, со кој успех сум можела јас да се презентирам? Каков сарказам! Сега, кога од дистанца го читам ракописов, си велам, добро, барем расчистив. Самиот тој ми помогна.
      На столпчето од балконот исплетен е ползавец што сега живнува на сонцето. Од некаде подалеку  доаѓа поткопнување со мотика. Ги осеќам ударите и тивкиот мирис на земјата што се рони. Ме кочи мислата дека сè што сакам да напишам во мојата повест која упорно ми се опира, не се дава, е  можеби веќе кажано, заправо скепсата дека не би кажал ништо ново што светот не го знае и не го искусил веќе. Сум прочитал некаде дека уште пред три илјади години сме дошле до сите важни идеи, можеби сега ставаме само нов пламен на стариот јаглен. А и за природата, нема што за природата да раскажам, кога таа самата се раскажува врвејќи ден и ноќ по патот со востановениот ритам. Тогаш зошто сум овде во Маказар, моето родно место, на само половина километар од стариот пат Виа Игнација? 
      Човек ќе се понадева да замине, ќе го побара мирот, а потоа тој мир еве го претвора него во суштество тапо и исплашено пред одговорноста на одлуката што им ја соопштил на другите, како единствена и целосна вистина, дека заминува, ни помалку ни повеќе, заради пишување. Но јас, треба да речам, заминав и заради уште нешто, нешто што ќе треба да се објасни – зовот на мојот предок, големиот добротвор Никола Поцо, чие име го знам, а само малку од делата кои сакам да ги запознам и, ако е можно, да ги повторам. А, сега, што? Сега можам само да се држам за пенисот во растегнатите стари пантолони и, место на повеста, да мислам прескакулица на сè и на сешто, но на ништо стамно, да мислам на Тери-Трајан, мојот пријател од детството, кој овие сега износени, но и тогаш подносени пантолони, ми ги даде во Гери, Индијана, при една моја посета таму, мислејќи дека ние на Балканот сè уште немаме асално да се облечеме. Мојава рака сега борави во кутелот на тие американски пантолони ткаени од малку волна и повеќе теролин. Таму, во Гери, во неговиот салон, жена ми  се онесвести (ѝ спои горниот со долниот притисок по уморот од лутањето по големите градови) и тој искрено ме пожали и ми вети оти нема никому да каже. Нивната куќа во Маказар е урната, заправо едната половина ја нема, а другата е заодена ееееј, натаму, кон патот, и виси како навален прашалник. Мислам и на оној неуспешен говор што го држев пред иселениците во Њукастел. Ми се чини половината од животот ми има поминато во сенката на тие мои потфрлувања, понекогаш вистински, понекогаш замислени. Ми се чини дека да не беше таа склоност да се бавам со минатите неуспеси, би направил корисни и, дури, можеби и големи дела. Но најмногу од сè ме притиска мислата дека сум заминал во мисија и со внатрешна порака  што никој не ја разбра и прашање е дали воопшто ќе биде разбрана во иднина. Луѓето ме гледаат како што се гледа недугав човек. Дури и брат ми, помлад од мене, преселен во Мелбурн, кога слушна за одлуката, се охрабри да ми напише: „Не е добро што си ја оставил работата…“ Еден пријател, решението да заминам од главниот град, за да бидам таканаречен слободен уметник и градител, со добри намери и со полно срце, да им помогнам на луѓето во Маказар, местото каде што дојдов, каде што веќе сум, за работи што им требаат, а тие не можат да ги сторат, ја нарече судбоносна. Не можам да разберам зошто судбоносна, тоа ме копка, можеби подоцна ќе се покаже зошто. Ретко кога работите се откриваат одеднаш со сите резултати и со сите последици, особено за луѓе како мене, кои не можат уште со првиот поглед да ги проценат сите поединости и да го совладаат сиот волумен. Ми треба време за размисла, време за чудење. Се обидувам да се загледам во природата во која борави некаков сеопшт и постојан разум, осенчен со божествена сила. Но таму не можам да ја најдам сета помош токму заради тој постојан разум, наспрема сложеноста и непостојаноста кај нас луѓето.
      Од чардакот на нашата стара куќа, која во последните години со жена ми Агна ја услагодивме за живот – го подредивме чардакот, ги сменивме диреците и веќе скапаните штици на подот, ги обновивме искривените рамки на прозорците, ги варосавме бело собите, ги урнавме, со голема тага, гнездата на ластовиците, ставивме тешка спорогоречка печка за топлење зимата, го проветривме тешкиот метален сандак кој го имаше задржано мирисот од пред седумдесет години кога бил донесен од Америка  - гледам како се спушта пределот кон долината од чии млаки се креваат пасма пареа кон небото. Во подножјето на планините и ридовите што ја окружуваат долината, наредени се населбите од кои навечер трепка по некоја светилка. Понекогаш ми се чини дека малото јато светилки се намалува и се плашам од гаснење. Зад мене сеќавам како шумоли реката што го дели Маказар на два дела и оттаму, преку, вчера се слушаше влечење на пила и ковање. Луѓето поминуваат и заминуваат по своите работи, ме поздравуваат, но не се радуваат, имаат прашален изглед, како нешто во врска со мене да не им е јасно: Што барам јас овде, не сум ни шумар, ни ветеринар! 
      Има нешто што не се совпаѓа со моите спомени. Зар бил мој овој немтурест свет? А јас еве доаѓам овде, божем да го земам клучот, за да не ми остане душата затворена. Сакам да го совладам времето и пак да се најдам во рамновесие. Сакам да го гледам светот од точката од која и Бог нè гледа нас – тебе, мене, нашата верба, да зачекорам по чудото што станува вечно. 
      Да, чудото што станува вечно! Но тоа чудо не се дава лесно, на машината пред мене, освен белината на листот, нема ништо друго. А што се однесува до луѓето, можеби ќе се поврзам пак со нив, со нив на кои мислев секогаш кога имав успех во животот и во истовреме незадоволен што тие не знаат за тој мој успех и што не добивам признание токму од нив. И кога понекогаш, сосе машина за пишување излегувам на балконот, раслечен и раскрилен над целиот простор, и додека удирам по некое слово и слушам дали тој удар се одгласува подалеку, тие ме гледаат чудно. Се вели дека никој не станал пророк во своето село. Не разбирам зошто да не е тоа можно! Јас, навистина, еве не разбирам. И велам: можно е! Го давам  ова  мое признание и оваа моја решеност, дури и да ми се смета за слабост. 
      Стопосто самиот тој ми го испратил ракописов. Сега сум сигурна дека е токму тој, иако веднаш видов дека испраќачот е некој измислен. Само тој знае што значеше таа куќа за мене. Како да чепка во рана. Не се заборава! Што мајстори испречекав и наранив додека да се прередат керамидите, додека да се исчистат ѕидовите од големата соба и наново да се малтерисаат, додека да се подреди со штици чардакот, да се направат нови пармаци, да се заменат искршените стакла на прозорците. Што работа дадов додека ги стокмив перденцата на прозорците, што шиење, што везење, а постелнината, бел вез винова лоза, да ја  порачувам дури во Велес. Што ткаенини  изнакупив, она вермеле со црна основа, кошулата со црвен и срмен вез, ќилимите со шара долапи за големата одаја… Тој ми велеше, на секој предмет од куќава се гледа твојата љубов, твоето спокојство и твојата душевна шир. Јас летав. Кога дојде Рајна во посета, се изненади, ти се покажа најголем традиционалист од сета наша генерација, што е ова сè штиркано, сè мраз пеглано, а само за еден човек, заслужува ли оној суртук такво нешто, знам, знам, сега ќе подзамижиш и ќе речеш, е па на некој начин и заслужува, колку убаво ме љуби, ха, ха!
      Ама, вистина летав! Кому ќе стигнев кажував, љубовта го правеше и грдото убаво и скршеното здраво, и тамошните луѓе ги засакав. Тој ме застрашуваше дека ќе ме повределе со својата груба душа, ама јас не се обѕирав на тоа, пред мене тие ги исцелуваа своите болести, не беше тој во право, и немтурите се насмевнуваа пред мојата озареност. Што беше понормално за мене од тоа да решам, штом ќе завршам со студијата, да му се придружам. А излезе дека тој пак пошол за  да се искачи на некој замислен врв од Маказар над своите поранешни соселани и од високо да гледа на светот. 
      Забележувам  дека сè почесто од работната маса бегам во дворот и во бавчите. Работам  физичка работа. Најпосле, оваа работа ми се чини многу полесна од цепењето на умот на масата. Што се однесува до селаните, нив никој не може да ги разубеди во тоа. За врв на мака тие ја сметаат физичката работа, а умствената, бидејќи не ја разбираат и не ги мачела, ја сметаат за лешкарење. Стокмив едно парче за јагоди, месечарки. Го ископав залегнатото место со дурија со голема мака, бидејќи одамна немав копано, но за садење беше уште рано. Сега беше уште крај на март. Кога ќе ги посадам јагодите, ќе треба вода што ќе морам да ја влечам дури од едно кладенче близу до реката. Подоцна ги посадив, беше крајот на април и, кон крајот од мај, дојдоа првите цветчиња. Еден дел од бавчата одзади куќата некогаш беше бил лозје и дури и денес тука излегуваа лози од старите пенушки. Окопав неколку околу коренот, ги обрежав и им ставив колчиња. Набрзо ми беа благодарни  и пуштија млади лози. Ќе ја изненадам жена ми, си велев, ќе види најпосле таа што е добар земјоделец и бавчанџија! Со сорот ги чистев трњето, со пилата гранките. Многу години бавчата беше оставена и пуста. Се почувствува фат на човечка рака и, благодарноста на бавчата што ѝ пружам нега и што ја избавувам од заборавот, што ја враќам во живот, ми се искажуваше секој ден.  Од куќата назад до бавчата која беше на повисоко, направив и скали од камен. Ги стокмив скалилата и ги уредив со камени плочи, толку ефектно и мајсторски што, откога камењата ќе фатат патина, со некого ќе можам да се пошегувам дека се од римско време, поминал божем  Хадријан тука и ги изградил со својата инженерија. Знам од книгите за него, дека и тој копнеел по едно парче земја во поодминатите  години, императорот кој создал закони и на граѓаните им дарувал милост, сакал да се повини на копнеж стар, дури телото сè уште му слугува, да се врати во познат предел со песок на ритчињата, со хумус под сенките на боровите и да го чува парчето земја како што го чуваат селаните своето, ако треба со секира. Да, јас ги изградив тие скали, бришејќи ја од челото потта секој момент, солена и слатка во истовреме, ги изградив скалите, моето дело го измени просторот, го измени раката моја. Сега можам да се качувам во светот горе и да слегувам во светот долу и да гледам кое време на кое му должи и кое го менува – минатото идното или обратно.
      Кон средината на април го добив првото писмо од жена ми. „Се трудам да се подготвам и, штом ќе биде можно, ќе ти се придружам. Потребно ми е време за завршување на студијата“, ми пишуваше таа. 
      Поштарот во Маказар доаѓа трипати неделно. И  дневниот весник  „Време“, каде што бев уредник  до пред скоро време, ми доаѓа  трипати неделно, и дури сега видов дека тоа нема никакво значење. За сè дознавав навреме, само се бев ослободил од излишностите. Она што беше за моментот, големите земјотреси, поплави, атентатите на државници, ги дознавав од малото радио,  дневниот курс на странските валути не ме интересира. Но сето тоа не е толку важно, важен е големиот балон што е надуен во мене и што ми создава чувство како да лебдам. Сега знам зошто бегам во физичката работа. Таа не остава простор за двоумење. Дали во моменти потајно не сакав да се случи нешто што ќе оневозможи да се реализира докрај мојата одлука за останување во Маказар?  Залегнатата клица, заразата на еден живот на судири и амбиции од кој бегав и навистина сакав да избегам, се опираше во мене. 
      Седнав и, место мојата повест која беше сè уште само моја желба, напишав текст за „Време“  под наслов „Маказар во патописите на Јохан Барт  од 1858“. Овој  германски смел патописец, како што се вели за него, бидејќи имал храброст да патува во далечни и неистражени предели, е првиот кој, по Евлија Челебија, така опширно говори за Маказар. Тој, меѓу другото, пишуваше: 
      „Тргнавме од местото Ресна кон Монастир. Од Ресна води еден кривулест пат нагоре до Дарванскиот премин. Тука е Маказар, село од седумдесет  куќи и околу 280 жители, и тука конакувавме. Нè прифати стражата што го чува преминот и нè предаде на селскиот мухтар кој се грижеше за нас до заминувањето следниот ден. Тие денови селскиот старешина беше зафатен, како што ни раскажуваше самиот, со идеите и волјата на еден голем добротвор, трговец од Маказар во Истанбул, по име Никола Поцо, да почне изградбата на нова црква, да ископа голем бунар насред селото за доброто на жителите кои лунѕале по вода наоколу по изворите, да го поправи за своја сметка расклиматениот мост на Маказарската Река и некои други работи. Маказар е поставено на височина и го фаќаат ветришта што во зима прават големи соспи снег. Според дефтерите и според сведочењето на мухтарот, селото дава триесет акчиња годишно…“ 
      Маказар е во иборната единица број 24 и, бидејќи доаѓаат изборите за Парламентот, иако датумот уште не е одреден, историјата на местото ја поврзав со сегашноста, со карактеристиките на изборната единица и со можностите на политиката во овој реон. Го чекав „Време“ со големо нетрпение. Залудно. Текстот не го објавија. Зар ме заборавиле, само по кусо време по моето заминување? По сè што слушнав оттаму и според сè што искусив низ годините и што насетував за иднината, кај мене, можеби неправедно и пребрзано, се создаде расположение да верувам дека луѓето меѓу себе, и секој со секого, е во недоразбирање и дека заради тоа, на овој или на оној начин, на крајот, секој секогаш е во загуба. И најкрупните зборови како човечност, чест, среќа, слобода, губат од својата важност. Сакам да се обидам, барем на дел од тие зборови, овде во Маказар, во местото кое, реков, треба да е брана против оттуѓувањето, доказ за трајните вередности на наследството, да им ја вратам одново таа важност. Се напрегав да не се препуштам  на  чувството на повреденост и да не се откажам од секој напор. Дали луѓето заслужуваат да се напрегаш за нив? Вреди, би рекол цинично Калигула, сè дури постои барем уште една глава за да се стави под ножот. Празен во себе пред празниот и бел лист, без оној таканаречен внатрешен творечки замав, исплашен докрај од неуспехот да се обликува некаквата повест, тргнав во потрага, во барање на факти. Штом веќе моите емоции не  реагираат, штом  е отсутна мојата вообразба, тогаш треба да пофатам  директно со прстите, да ја опечам раката.
      Кога читам, еве, погоре, за скалите, знам дека не е тоа само литература, што се вели. Има тој човек чудесен фат, смисла за склад. Знам дека навистина постојат тие скали и,  ако сосема не ги потисне бурјан, ќе одам некогаш да ги видам. Верувам дека изгледаат како да имаат патина од некое минато време. Кога една од одаите одново ја малтерисувавме, Симон немаше трпение да гледа како мајсторите произволно ги влечат рабовите, особено рабовите околу вдлабнатите прозорци. Еден од мајсторите се правдаше дека мастерот, како што велеше тој, му е искривен. Тогаш, смени го мастерот, му викаше Симон. И уште нешто му велеше: Оддалечи се од работ и воопшто од местото што го обликуваш и дури тогаш погледот ќе ти биде точен во одмерувањето, ќе ти ги покаже правите и кривите линии! Тој и самиот ја земаше мистријата и малтарката и малтареше, „Да не остане“, како што велеше, „ни ѕирка ни проѕоирка“. Но овде гледам скалите му се потребни за да си ја искаже својата постојана амбиција за искачување, за некој вид победа, за која инаку во секојдневието се чуваше да зборува со сиот порив што го чувствуваше, додека во ракописов, бидејќи фикција, што би рекле критичарите, нема психолошка кочница. Значи, не е случаен оној цитат од Калигула:“Сè дури постои уште една глава да се стави под нож“. Тој би бил во состојба да изваја глава, најубава што е можно, за таа глава да го обожува, а потоа, ако затреба, да ја стави под нож. 
      Почнав со посетата на онаа нива во Далјани, во која дамна, седнат во топлата свежо изорана бразда што се испаруваше, гледав како волците слегуваат по сртот на планината, темни четинари спроти пролетната проѕирност, гледав како две чавки ја опчекориле, гладни, нашата ровка земја, и како волците  стигнуваат зад стапалата на татка. Со глад почнуваше пролетта, како новородениот живот, со зината уста. Таа нива подоцна низ годините, напуштена од татка, заради печалба во Мелбурн, почна да се смалува. Се смалуваше секојдневно по малку, опколена од драки, како шагринска кожа, сува и згрчена, и како што таа се смалуваше, се смалуваше и животот на татка. Самиот Господ со страв гледаше како, и покрај разделбата, беше ги врзал судбините нивни. 
      Татко ми и мајка ми, која го следеше во животот како сенка, подгрбавена сенка од работа и од послушност, беа погребани на гробиштата Фицрој, спроти водите на големиот Пацифик, како не многу заслужни, но трудољубиви новодојденци. Кога пред неколку години го посетив нивниот гроб, не се чувствував толку тажно, колку надреално. Што бараат овде, во оваа заедница на гробови, овие двајца скромни луѓе од Маказар? Тука почиваат, пишуваше со нашите кирилски букви и на нашиот јазик, Трајан и Велика Поцо… Од другата страна парцела на австралиски англиканци, потоа италијански католици, Ирци, грчки православци…Отспротива големиот  Океан, светот отворен сега, наспроти сите стеснувања за време на животот. Стоев дури удри дожд. Потоа заминав, а тие останаа загледани од округлите сликички кладени на крстовите, кон воденото пространство, кон морските патишта по кои дошле и по кои, веќе никогаш, нема да се вратат. 
      Сфаќав дека сè што наоѓам се само фрагменти. Како да се состави целото? Агна би рекла дека многу од ова што правам е поврзано со моето Јас и дека понекогаш можеби е тоа претерано и дека е можеби  пречка да се види светот со сите исенчености и во сите нијанси. Се плашам да напишам што и да е, зашто се покажа дека мојот живот како да врви по моите веќе порано напишани редови и по моите напишани стихови. Излегува дека моите книги се моја автобиографија и дека сега го живеам животот од тие книги, можеби така ќе биде и во иднина. Колку и да сум претпазлив, низ буквите и редовите се исцртуваат патиштата и станиците, и јас потоа одам по нив и запирам, го чекам автобусот во кој е веќе речено дека ќе се качам. Се плашам дека ќе завршам како утка.
      Во своето последно писмо, Агна ми пишува: „Гледам дека си непостојан. Не сум верувала дека дотука не држиш цврсто до сопствените одлуки. Единственото што вреди е да се напише таа  повест што си ја наумил, ако си ја наумил, сето друго е дневна залблуда, кревко и непостојано, како што е непостојана глуварката крај тебе во ливадата“. Мојата несигурност се протегаше и на таа страна: Дали се работеше за нејзина цврстина и несебична поддршка, или се работеше за тоа, откога и таа ќе дојде во Маказар, конечно тука да завршат нашите повремени  меѓусебни растргнувања што се јавуваа во последно време? Јас, од своја страна, чекав да дојде, но таа сè уште не доаѓаше, зафатена со студијата што ја работеше во Центарот за политиколошки студии, каде што се занимаваше со истражувања сврзани со проблемот на власта. 
      „Завршувањето на студијата ми стана голема тешкотија“, ми пишуваше таа. „Самиот збор власт ми стана тешко поднослив. Се плашам моето чувствување на овој проблем, да не стане пречка за моите научни, непристрасни заклучоци. Можеби сум презаситена и, можеби, презаморена од случајот на татко ми, кој тешко го преживеа пресвртот“. 
      Во моментот нè делеа близу триста километри и не можев битно да ѝ помогнам, ако воопшто јас можев во тој поглед нешто да ѝ помогнам. Што се однесува до татко ѝ, тој близу педесет години беше во врвот на власта, и кога настана оној лом, големиот пресврт на системот, не можеше да се замисли без таа власт. Дојде до работ да се крене од умот, што би рекол народот. Тоа негово страдање, неговите соборци сакаа да го толкуваат како страдање заради загубените идеали. На ова, оние кои беа на чело на промените, цинично се смешкаа. Реков, од Маказар до главниот град имаше близу триста километри, не премногу, но доволно  да се почувствува осаменоста, но од друга страна, и да се има дистанцата за размисла околу сопствениот и заедничкиот живот и животот на другите, на светот околу. 
      Веќе беше средина на пролетта и пределот беше буен. Во ова време расте немирот и растат очекувањата и нестрпливоста тие да се остварат заедно со бабрењето на земјата и со отворањето на пупките. ¥ пишував за ова на Агна. „Драга Агна“, ѝ пишував,“ овде сè е веќе облеано со пролетниот мирис и растревожено од буењето на животот. Сè набабрува, буи, и тоа вознемирува. Се насетува доаѓањето на топлото и раскошното. Дојдов овде за да го стегнам животот во една повест, а гледам дека тој е нешто што се живее или не се живее. Дали е тој во речениците? Можеби да, ако  оружјето  со кое човек го совладува се црните букви. Можам да пукнам од завист, но немам ништо друго освен кутија оловни букви, како што велеше оној писател Крлежа. Тоа не е многу, велеше тој, но е единственото што  човек го изумил до денес како одбрана на човечката гордост. Така човек се мрда по темнините и форфоресцира на мрачното дно на стварноста, осветлувајќи ја својата темна патека со сјајот на тие букви. Власта, како што знаеш, има подруги патишта и други начини. Знам дека реагираш на овој збор и најважно е да се чуваш од премногу грижи. Пред мене го имам твојот осврт кон студијата  „Анатомија на власта“ од Галбрајт и оној суптилен  есеј за  тоа како гледале на власта Исус и неговите ученици, посебно Павле. Ние овде во Маказар немаме проблем со Исуса, ниту со Павлета, туку со меѓусебните кавги на маказарчани. Многупати се скарани, та не знаеш дали ќе има некој да ископа гроб, или дали барем ќе сака да плати. За пари најчесто копа Јован, еден многудетен татко, а бесплатно, понекогаш, Атанас Бамбо. Можеби ти беше во право, кога еднаш за него ми рече дека не копа бесплатно оти е добар и хуман, туку бидејќи е лаком и бидејќи заради тоа има страв од казна, та копа гробови бесплатно за да си ја умири совеста. Јас  помнам многу од семејствата и луѓето со кои сум живеел во детството и мојот однос е можеби конзервиран на тој поглед од детството, а ти можеби Маказар го гледаш ем поотворено, ем покритички. Да, искуството од некои последни посети ми кажува дека ти си во право…“
      Навистина, тие денови имав некои посети, за кои би се рекло дека беа вистински посети, не просто поминување-заминување крај дворот или низ дворот. Првиот што дојде беше Сотир Лековски. Беше квечеринка, јас стоев над малата дупка дополу полна гаснета вар што остана по завршувањето на малтерисувањето овде-онде на куќата. Тој ми се придружи, црн и исфудулен, излокан под лажичката како да е престегнат со ременот или пак умрен од глад. Секогаш беше со едната рака во џебот, а пак сега со двете. Зеде поза,  колку што се може, на спокоен човек што има време за другиот. 
      „Абре, Симон“, ми вели, “ти се исушила варва. Што ја држиш дупката отворена, што не ја запреташ?“
      „Зошто да ја запретам“, му велам јас, „варта си е добра, како маст е!“
      „Не си турал вода“, ми вели тој. 
      „Како не сум турал“, велам, „турав вода“. 
      „Сува е, барут“, ми вели Сотир, „не е за употреба“, и прцна низ заби гласно малку плунка. 
      „Слушај“, се досетив јас, “да не сакаш да ја купиш?“
      „Не јас“, вели тој, „Пере зетон.Тој сака“.
      „Аха, сторив јас“, а тој, бидејќи виде оти го проѕрев дека  сака да ми ја потцени варта, налутен си замина. 
      Вториот што ме посети беше Коте Буџе. Тој ми се пожали на три работи: прво, што на времето направил куќа на пат, второ, дека сакал да купи стан на отплата в град и, трето, работа во државно. 
      „Секому велам“, почна да зборува тој, држејки ја рачката од мотиката меѓу нозе (се враќал од градина), „на секого велам“, повтори, „не е добро на пат да имаш куќа. Секој крив и куц што врви  застанува и чукнува на џамот, или фрла грутка земја или мало камче, или го издолжува вратот и ни гледа во тавата со храна и во шишето ракија, ако имаме. Секој пијан ќе ти се истопори на влезот и ќе ти се измоча, да простиш, на диречено. ¥ велам на Зорка, не е ова некој живот, треба да бегаме. Најди стан в град, како што најдоа и како што се снајдоа други, ми вели. Оди, вели, кај Симона Поцо,  проговори, вели, да видиш што ќе ти рече. Та си реков, да проговорам, да те прашам, ти имаш познати, дали има  прилика да ми помогнеш да купам стан на отплата, ама првин да сториш некако да влезам на работа во шеќеранана, во државно, макар сезонски во почетокот“. 
      Ебати беља, си велам јас, сè наеднаш сака човеков. А го гледам  калпазан, ми бара, ама не притиска, туку како колку да помине редот. Изгледа има мака од Зорка. 
      „Што има ново во Маказар“, го прашав по некое време, за да го свртам разговорот од маката што сака да ми ја натовари. 
      „Маказар е поделено на две партии“, ми вели тој, „како што е поделено со рекана што тече насреде. Колку што нè има поделено реката и брегојте нејзини одамна и како што омраза влегла кај луѓето од двете страни, де заради ова, де заради она, за дрво, за нивче, за бразда со капка вода, толку сега еве се поделивме  по партии. Се отворија два дуќани, тукуречи крчми и, едните, националните, влегуваат во едната, а либералните, во другата. Крв ќе падне“.   
      „Политика за политика“, му велам, „ама земјана треба да се ора и да се копа“.
      „Се ора“, вели тој, „тек-тук. Леб никој не меси, сите на купечки. Државата нè научи да не работиме, туку да чекаме интерес од по некоја пара што ќе ја клајме во штедилницине“. 
      Тргна да си оди и, во еден момент, се сврти. 
      „Потроши некој денар“, вели, „купи кило ракија. Имам сливова од 52 степени“.
      Ја сеќавам сталоженоста по заоѓањето на сонцето. Небото е уште светло, но вечерницата веќе трепка. Полека темното слегува кон долината и го потиснува здивот  што се таи во млаките. И јас, ние луѓето, полека слегуваме од високото, од кај азурните двери на Света Ана, коските ни клапаат како суварки на мазга. Но да не жалиме за височините, ќе живееме долу со истите сказни и параболи, и со онаа неумитна надеж, дека еден ден, во една ваква квечерина, пак ќе се искачиме, како пасмо пареа, модар здив од устата на долот. 
      Ме обвиткува ноќта, машината, безгласна, лежи на масата. Потпрен со лактот на креветот, сам, вртам во темното по станиците на радиото, патувам кружно. Некаков сон влегува во собата – земја по земја, град по град, јазици, музика од многу далеку, „О, каков прекрасен свет“, what a wonderful world, трамвај штрака по шините како двоколка во некој минат век. Болска во темното таблата испишана со градови, како небото со ѕвезди. Чудно, и таму некаде далеку луѓе, и живот со копнежи и со страсти, исти како и нашите овде, како и моите, со ист чемер што напукува во гласот како врела карпа удрена од бран на море. На онаа станица одново се слуша, „О, каков прекрасен свет“, а на друга, преку две вртења на стрелката: „И јас ќе останам со вас во чамецот…Бродот сега далеку тоне, Ние ќе најдеме некогаш копно…“
      Ќе најдеме копно, ние однесените сред немирното море. Со надеж неумитна ја барам земјата која постојано пред погледот ми бега, повеста  која не дава да се вообличи. Се напрегам да им ги видам лицата на луѓето кои се како под превез, нивните судбини се ломат под  фатот од моите прсти како иструлени  парчиња од гранка на дрво. Реков веќе, отсуството на вообразба ме натера да лунзам наоколу, да се обидам со рака да ги допрам фактите, да ја опечам кожата. Цели три дена од последната недела, по посетата на онаа таткова нива во Далјани, ги превртував сите камења во атарот на Маказар, како мечка што превртува белутраци барајќи мравки. Не гледам наталожен нов живот, само стариот слој се подлижал. На патот што се викаше џаде, се подаваат истите камења од набиеницата песок и земја. И сега денес по снагата ми минуваат трпки. По овој пат, во самарот на нашиот мал црвен коњ сместени двајцата, јас и роднината Вана, убава како ангел. Ми беше речено, јас постар од неа само една година, можеби бев дванаесет, да ја одведам дома по поседокот кај нас. Се нишавме двајцата во самарот, стиснати еден во друг, врели од возбуда која не смеевме да ја покажеме, та молчевме или само повремено ќе изговоревме по некој збор, за да ја свртиме трагата од возбудата за која бевме свесни и за која знаевме дека е забранета. Каде е сега Вана, мојата детинска, мојата инцестна, а сепак невина љубов? Не знам. Остана втиснат во мене само оној стрептеж на возбудата. Празното во нашиот живот бара да биде пополнето со сеќавањето, како водата од браздата крај патот што ја исполнува секоја кртечина. 
      Сега тргнав наспроти текот на браздата, по она возвишение по кое се гледа разгазена патека што води кон задниот дел на црквата. Поминав низ дел од гробиштата, без многу да се задржувам. Бев решен, еден ден, тука да одберам и да подготвам место за себе и за Агна. Да разгледуваш гробишта, е да се решиш да бидеш сред удвоена тишина. Молчиш и здржан си за да можеш да ја дофатиш оддалеченоста што ја создала смртта и во истовреме да се одбраниш од нејзината блискост. Немав волја да одам долго низ гробиштата, ги гледав како мала бела шумичка, смрзната во  мразот на смртната  зима. Лунѕав однадвор околу олтарот, каде што имаше еден гроб, очигледно многу стар, со остатоци од искршена плоча. Крстот стоеше навален, а во натписот, со мака можеше да се прочита: „Георгиа Иереј“. Местото за годината стоеше, но не можеше ништо да се распознае. До овој гроб имаше уште едно  грбче тврда земја, со две-три сиви плочи налегнати дамна во земјата. Низ нив се нафатиле капини и трева. Бев чул, дека тој гроб би можел да биде гробот на Никола Поцо, мојот предок, но немав сигурни сведоштва. Што можев да сторам? Стоев простум над купчето тврда земја. Молчев, како да му оддавам почит на човекот, чиј живот, според малкуте и нејасни сведенија, бил посветен на Маказар, живот кој мене ме предизвикуваше.
      Од левата страна близу до црквата се слушнаа удари на сор. Потоа го видов и човекот што чистеше трње меѓу гробиштата. Вадеше надница за сметка на црковната управа. Го поздравив, здраво, му реков. Тој дојде до мене и се потпре на рачката од сорот. Беше помлад човек, се потсетив дека еднаш го бев сретнал во една од продавниците на Маказар додека купував некои  нешта за себе таму. Се потсетив и на името, Јован. 
      „Го гледам ова тумбево земја“, му велам. „Очигледно, стар гроб. Знаеш ли чиј е?“
      Тој крена рамена.
      „Не сум се интересирал“, вели. „Некои мислат“, додаде, „дека гробов има врска со градењето на црквата“.
      Тргнавме натаму кон камбанаријата. Јас веднаш се искачив дури горе кај ѕвоното, а Јован остана долу, ја побара кутијата цигари во сините работнички пантолони и, откога ја најде, си извади цигара, зачуден од моето љубопитство. По некое време, го слушнав:
      „Чувај се како се качуваш“, вели. 
      Горе, огромното ѕвоно, сместено под отворената чатија на камбанаријата, беше попрскано со измет од гавраните што се собираа под покривчето. Потчукнав со прстите по бронзата и прошетав со погледот наоколу по вакувскиот простор. Врвовите од гранките од дабјето, зелени и тврди, се пикаа во покривот. Кога го прибрав погледот, на ѕвоното забележав  излиен натпис: „Ова ѕвоно покланја Н.сП (зад последната буква нечитко) хр. св. Богородица окр. монастир, село Маказар ливено у Лариса, браќа Грегоријади 1861“.  
      Ми стана мило што наидов на овој напис. Не ми зборуваше за ништо посебно, иницијалите не можев да ги поврзам со некоја личност, но ме возбудуваше дека зад Маказар стои едно изминато време, некој слој  кој скржаво ми се открива. Слегов долу и мојата возбуда ја споделив со Јована. 
      „На камбаната има натпис“, му велам, „стои годината 1861“
      „Мајката“, вели тој, „не сум знаел. Кога било тоа? Еве и ваму има нешто пишувано“, ми вели, „едниов ѕид е малку напукан од земјотресот што удри пред три години“. 
      На еден голем камен при влезот, полуваросан, навистина имаше мал запис. Пишуваше: „Во славу светаја великомученицу Богородице зачасја сиа камбанарија 1866 мца јуниа 9 ден во това време беше епитроп Методиј од род Тане сосе браќа Маказарчани. Мајстор Стојан Ило од Стрелеско. Помилуј Гди“. 
      Откога постојав, сфатив дека камбанаријата очигледно била градена подоцна, а дотогаш ѕвоното изгледа стоело само, на некое дрво, можеби обесено на некој даб. 
      „Камбаната изгледа неколку години стоела без камбанарија“, му велам на Јован. 
      „Нема гајле“, вели тој, „камбаните не рѓосуваат“. 
      Јас потоа не реков ништо, бидејќи сфатив дека тој не ми ја следи ни мислата, ни расположението. Погледнав кон црквата. Околу неа тремовите изгледаа празно и студено. Кога има луѓе, се стоплуваат. Тој го фрли опушокот од цигарата, го свлечка сорот по себе и тргна да продолжи со чистењето. 
      „Ако имаш некоја работа да ти се заврши некогаш, да се копа или да се сече, кажи ми“, ми довикна пред сосема да замине. „Имам голема фамилија, дечишта“, рече.
      Кога се вратив дома, ѝ пишав на Агна за моето лунѕање по маказарскиот предел. Станав свесен, дека сега ние живеевме во два различни света, јас во мојот свет на маказарските белутраци и ендеци, свет на луѓе на кои не можев докрај да им влезам во душевната трага, свет на сеќавања и на обид да се дофати течението на времето и на судбините во него, додека нејзиниот свет беше свет на главниот град, на секојдневното одење идење на работа во Центарот, на пробивањето меѓу автомобилите наутро, на ситните и покрупните злоби и зависти, на студијата за проблемот на власта која требаше дефинитивно да се напише, на борбата со тој проблем како со личен проблем или на повременото уживање во музиката на големите концерти, кои таа ги сакаше. Имаше моменти кога мислев дека сум  заборавен. Навистина, нејзините писма не го потврдуваа тоа, но во мојата вообразба сред осаменоста, тие писма ги гледав во различна светлина, понекогаш дури и како утеха.
      „Драга Агна“, ѝ пишував, „денеска цел ден лунѕав по маказарскиот предел, откопував камење и џбуње, провирав рака во долгиот ракав на минатото, сетив како една возбуда се ниша во самарот на еден црвен коњ, за првпат до свеста ми допре постоењето на Маказар и на неговите луѓе на плочата од минатото стара век, два или повеќе. Записите на патописците досега ги сфаќав како литература која може да содржи произволности, но денеска на камбаната во црквата ја сретнав годината 1861 и имиња на луѓе со име и со презиме кои дарувале во свое име од доброчинителни побуди и за да ја стекнат милоста божја. Сета оваа проверка на минатото и на она што е околу мене сега, проверката на живото и на мртвото, како и на она што го правам, ќе ме натера да се запознаам и да се проверам и себеси. Мудриот Хадријан имал своја забелешка во врска со ова. Човек, вели, има само три можности за проценка на човечкиот живот: проучувањето на самиот себе, најтежок и најопасен, но и најплоден метод; набљудувањето на луѓето кои се трудат да ги скријат од нас своите тајни или да нè убедат да поверуваме дека ги имаат; и книгите, со претпоставените заблуди што се јавуваат меѓу редовите. Читаме, нè полнат книгите со секакви поединости, го слушаме преку нив  човековиот глас, но подоцна животот ќе биде тој што ќе ни ги протолкува книгите. Зашто сепак, книгите содржат само плитка и бедна слика за животот.
      Значи, драга Агна, човек сепак се проверува, како што би се рекло, низ делата. Во мојата мисла стои залегната потребата нешто да сторам, да сторам нешто, особено за Маказар. Секогаш тргнувам со добри намери. Надежда Мирска ми вика, а таа кога вика, знаеш и самата, вика како нож во срцето да ѝ е забоден, ти си Симон човек со бога во душата, со добрина во срцето. Да, ќе изорам нива, си велам, ќе посадам дрво, безработните ќе ги згрижам, и најпосле црква ќе направам, место еден, два крста ќе ставам. Се изразувам фигуративно, но тоа е вистината за моето чувство и за мојата потреба. Последниве денови се слушнаа гласови дека властите, или некои луѓе од власта, сите води од рекичките и од изворите кај Дарванскиот предел што доаѓаат кон Маказар, ќе ги свртеле за потребите на некој рибник што некој бизнисмен ќе го градел на патот меѓу Ресна и Монастир. Во тој случај местово би останало суво исушено. Не сум сигурен во овие гласови, немав време да ги проверувам, но луѓево се вознемирени. Понекогаш имам извесни огради спрема овие луѓе, но верувам дека заслужуваат да се заземам за нив, зашто никој, ниту во последниов век, ниту во вековите наназад, не се зазел. Го плаќале редовно данокот на државата, кога требало давале ангарија, а никој не пофтел ништо да стори. Најпосле, самата знаеш, Агна, дека тие малкумина колку што останаа по преселбите и по умирачките, годињево кога доаѓавме тука, и покрај својата затвореност, беа со тебе добри и пресретливи, а беа со почит, макар воздржано, и спрема мене. Те поздравува Надежда, благодарна што секогаш кога доаѓавме, ти на мајка ѝ ѝ носеше лимонче. Старата трпеливо го чека синот заминат во Волонгонг. Ќе дојди синот Драге, кога ќе узреат крушите авчиња, вели. Чека таа, а трпеливо чека и снаата Верка. Место да се врати, Драге ѝ пишал на Верка, со која се сакале пред да замине од Маказар, да оди во куќата кај мајка му и кај сестра му и да биде снаа. Таа така направила. Една година е поминато како е таа регуларна снаа, а зетот го нема. Старата само повторува: Ќе се врати Драге, кога ќе узреат крушите авчиња! Тешко е да се процени, драга Агна, што е поважно, а што поневажно за другите, но и за себе. Многуте патишта создаваат забуна, кога е еден, е поедноставно и целта се чини подофатлива. Многупати, задлабочен во сопствените витли, се чувствувам  некорисен. Работата во „Време“, додека бев таму, не ми се чинеше доволно важна. А сега гледам дека тоа било акција. Се сеќавам, некаде сум прочитал, дека немоќта човек да се изразува и да се менува преку акција, ја прави разликата меѓу смртта и животот “. 
      Изградбата на црквата, ставањето на два крста, садењето на дрвото, претставувањето себе си како човек благороден, со добрина во срцето… Боже, ова толку многу се повторува. И во писмата до мене додека беше во Маказар и еве во ракописов. Зар толку голема била таа потреба залегната во неговата душа. Истиот тој порив се содржи и во една негова песна. Се сеќавам  на коментарот од поговорот на книгата каде што е таа песна објавена. Таму  пишува дека човекот во песната за целото време се однесува како да е во состојба на искрена  понизност, понизност како животен став, но патувајќи низ животот, тој сфаќа дека неговите намери се всушност плитки, безплодни и самозалажувачки. Го издава неговата лична човечка слабост, наспроти сиот обид да се претстави како човек на светоста. Станува јасно дека неговата критика кон себе си е лажна. Неговата ароганција е неизлечива, ароганција која сака да се претстави како понизност дотаму што да личи на онаа Христова саможртва. 
      Морам да се соочам докрај со нештата. Читањево на ракописот негов,  нека биде уште едно, дефинитивно, соочување. Добро, не велам дека сите ние не сме во некоја мерка противречни, но кај него противречноста беше претенциозна и предизвика големи последици. Просто го гледам: од една страна стремежот кон светото, кон светата понизност, како што вели оној пишувач, а од друга страна, потребата од акција. Но каква акција? Јас сега знам каква. Таква што ќе ја реализира неговата божемна светост. Еве и ова, за начините на посматрање! Тој и не е некој добар посматрач на луѓето, нема доволна дистанца од себе. Нека ми каже кој што сака, но тоа е така! Најмногу знае да гледа во себе, но се покажа, на погрешен начин..
      Пишувајќи го писмото, не сетив дека се приквечерило. Наскоро ќе се смрачи. Забележувам дека светлината која во лето, кога е силна, ги изедначува преслапите на планината таму пред мене, сега, пролетта, кога е поблага, ги истакнува горните делови, врвовите и тумбите, и гледам дека ги има многу, дека не е еден гребен и еден преслап, туку повеќе гребени и повеќе преслапи, дека јас сум далеку, зафатен со расплеткување  на пајажината што ја сплел големиот пајак на времето. Чувствувам дека ќе заспијам, дека капнат, рано, веднаш ќе заспијам, но се тресам од помислата дека, како многупати, рано ќе се разбудам, во она глуво доба кога петлите ја прават паузата по второто пеење. 
      Од горните куќи на Маказар ги слушам последните довикувања, некоја пцовка по говедото што не слуша, по некоја клетва што не фаќа по детето што не сака да се прибере од играта на патот, по некое удирање на врата додека сите врати не се затворат и додека прибрани, луѓето не го почекаат добриот ангел да им влезе дома и, пред заспивање, да им каже дека Бог мисли и на нив и на нивните грижи. Сцената си постои, артистите си постојат, јас не сум ни сценарист, ни режисер, а сепак, чувствувам некоја одговорност, божем јас сум тој кому ќе му замерат за поредокот на сета вселена, за хаосот и за редот. За маказарчани секогаш бев, и сега сум, само дете од нивното место, никако пророк или нешто слично, а сепак тајна. Чувствуваат дека зборовите што ги зборувам со нив не се единствените мои зборови и мислите што ги мислам со нив не се единствените мои мисли, дека имам и други понеразбирливи зборови и други позаплеткани мисли. Зошто, ми вели еднаш Атанас Бамбо, не ги направиш сите работи што треба да се направат? Убаво потстори во бавчата, копна, потпосади и подизрежа, ами зошто не ја искористи сета трева, ќе ја продадеше, да ги прснеше јаболката во цутот. И черешните беа втур цут. Имам друга работа, му велам јас, работам друго , пишувам на машина. Тој ме погледнува и не се впушта понатаму во разговор, не му е јасна таа моја „друга“ работа.  Како да ја создадам, или тој да си ја создаде, претставата за мојата судбина. Тој сонува  само во овој топос, моите соништа излегуваат подалеку. Тој си стои на своето место и не се помрднува, јас сум се искачувал до високи цели, некоја сум дофатил, друга не, ме турнал животот долу. Ноќва, разбуден, не по паузата на вторите петли, туку уште пред првите, сфатив дека сум сонувал за една таква промена на судбината, за тоа дека животот е скалила кои се качуваат нагоре и кои слегуваат надолу. Тоа беше всушност вистински настан, на кој сум се сетил во сонот, сум го сонувал. Како сон, тој настан си има сигурно своја симболика, но тој е вистински. 
      Вџарен  во малкуто бледило на прозорецот сред темната ноќ, се потсеќавав, не сега на сонот, туку на настанот. Беше тоа пред повеќе години, учествував на еден меѓународен собир на писатели во Измир. Одбрани луѓе, во ексклузивен хотел на морето, коктели, прошетки, приеми од страна на министри и градоначалници, возење со посебно закупен брод, размена на книги, телефони и адреси. Кога заврши собирот, требаше да отпартувам со воз во Истанбул. Татко ми од Мелбурн, додека беше уште жив, како што се бевме договориле, ми испрати една сума пари во бренчот на Сити банк во овој град (во нашите банки во тие години немавме доверба откога милионски суми на штедачите им пропаднаа) и јас, бидејќи веќе планирав да патувам во Измир, реков дека и така  ќе поминам во Истанбул и  ќе ги земам парите. Ја платив возната карта и во џебот ми останаа само уште вкупно три американски долари. Веќе беше заминато полноќ кога стигнав во Истанбул. На таа станица обично има многу луѓе, но со оглед дека беше по полноќ, сега ги имаше малку. Излегов од возот и тргнав надвор во оној амбиент што го имаат станичните квартови. Како во полусон, поднаежен во тоа октомвриско пополноќие, веќе ми беше јасно дека не сум сред онаа фина обезбеденост и измазнетост на собирот на писателите. Одев несигурно по тротоарот и требаше, најбрзо што можев, да земам соба во хотел. Слегов по едни скали длабоко надолу и застанав пред мала рецепција пред која, во излижани фотељи од скај, седеа две дами, две од ноќните птици на квартот. Сè во целиот кварт, и во хотелов овде, беше глуво и јас чувствував нејасен страв. Ми треба една соба, му реков на човекот на рецепцијата загледан пред себе. Го набра плиткото чело над очите и ме погледна. Има, рече потоа и ми го побара пасошот. Му го дадов, го зедов клучот и заминав во собата. Немаше значење што собата беше мала, пикната во еден зафрлен дел од хотелчето и што смрдеше, најмногу од таписонот, никогаш непроменет и скапан. Веднаш заспав.
      Утрото побрзав да станам. Го замолив рецепционерот да ми го даде пасошот, требаше  да одам да ги завршам своите работи. Но пред да ми го даде, тој рече дека треба да платам. Останав потпрен на рецепцијата, со онаа неверица која нè опфаќа во такви моменти божем ни се прави некоја неочекувана неправда. Мислата веднаш ми појде кон оние вкупно три долара во џебот. Ќе платам подоцна, реков, но човекот не ја ни крена главата кон пултот на рецепцијата. Чекав извесно време, префрлајќи ја десната нога пред коленото на левата, де ваму, де таму. Се обидов да го убедам, колку што можев молезливо и благо, но тој стануваше нестрплив. Таков е редот, рече, мора да платите. Немам пари, реков засрамено јас, жулавејќи ги во џебот оние три долари, несигурен дали воопшто да ги споменувам. Најпосле, сепак, ги извадив тие бедни три долари. Еве, реков, тоа е сè што имам. Тој ја крена главата, како човек предизвикан, и некое време ме гледаше испитувачки, потоа ја зеде слушалката и нешто зборуваше. Веќе не ми обрнуваше внимание и знаев дека тоа не е добар знак. По малку време дојде полиција. Реков за што станува збор, дека не е голем проблем, дека за час може да се реши, но тие едноставно ме собраа, рекоа дека таму ќе објаснам, ме одведоа во квартниот оддел на полицијата, ме ставија во едно тесна просторија зад решетки и ме заборавија. Дури вечерта ме испрашуваа и потоа, ноќта, ме одведоа во приземјето на една стара затворска зграда на улицата Хане (тоа го видов дента на излегување), заедно со други истамбулски и светски провалници  и пробисвети. Безброј пати ја повторив својата приказна кој сум и од каде дојдов, сè до утрото кога ме ослободија и пратија човек да ме следи до бренчот на Сити банк. Ги зедов парите од банката, му дадов една сумичка на оној што ме следеше и, конечно, стигнав назад во хотелот да му платам на рецепционерот. Бев толку исцрпен што не бев во состојба спрема него  да покажам дури ни презир. 
      Излегов на улица, меѓу светот, како на соне. Како да бил тоа сонот што го сонив ноќва во мојата стара куќа во Маказар, а не вистинскиот настан што го раскажувам. Во првото кафеанче седнав да испијам кафе, ја пикнав раката во кожната ташна што ја носев обесена на рамо, а која сега ја имав положено на масата пред себе, и го најдов својот адресар. Се сетив на писателот и издавач Аднан Дагларбеј, познајник со кого сум се среќавал повеќепати по светските собири. Човекот се израдува кога ме слушна, се договоривме да се видиме вечерта. Се сместив во „Хилтон“. Веќе бев со изменето чувство, потиштеноста полека ме напушташе. Околу осум часот, додека го чекав Дагларбеј да ме земе, се шеткав во фоајето со рацете одзади, загледував по излозите на богатите шопови во ентериерот и минував меѓу господата со пеперутки машни и дамите во блескава облека и скапи парфеми. Се разонодував во изменетата опстановка и сега повторно на светот гледав од погорно скалило. Дагларбеј , со уште двајца свои пријатели и една дама, поетесата Дрита Караинџик, ми приреди голема вечера долу на Босфорот. Ми рече дека за следниот ден закажал средба на универзитетот, пиење кафе во здружението на писателите и интервју за весникот „Милиет“ по повод подготовката за објавување во Истанбул на една од моите книги. Ме израдува таа вест и јас срдечно му ја стегнав раката на Дагларбеј.
      Од мојата постела во куќата во Маказар, се вѕирам во прозорецот, божем во неговата за нијанса посветла рамка ќе ги видам луѓето и настаните уште еднаш и ќе го стокмам светот во едно цело, ако е можно не во една повест, не во една реченица, туку во еден единствен збор. Но тој се отима, се дава само во фрагменти, раздробен, во бои што не се ускладуваат со едно замавнување на четката. Некаде сум  прочитал, ми се чини кај Јурсенар, дека  човек што страсно ја сака вистината или барем точноста, многу често може да забележи, како Пилат, дека вистината не е чиста и дека, најпосле, линијата на човечкиот живот не се состои од една хоризонтала и две вертикали, туку од три синусоиди извлечени во бескрај, постојано приближувајќи се и оддалечувајќи се меѓу себе. И сега овде во Маказар, и порано низ годините, сум сетил, дека секој обид за чист план ми се извлекува и, дури кога сум се обидувал да го  составам, и дури и кога сум го составил, тој често се уривал под наполно непредвидени околности. И, бидејќи не се може да се контролираат работите до мерка која се чини задоволувачка, се утешуваш дека можеби токму низ непредвидливото и низ недофатливото, се раѓаат богатите и сложени склопови кои најпосле и самиот тебе ќе те задоволат.
      Полека светот се осветлуваше од дневната светлина, моето одајче исто така, и јас можев да ги распознаам одделните линии и бои на шарите на ѕидовите правени во годините изминати од еден самоук сликар, всушност бојаџија со дарба. Тоа беше една повисока степен во естетиката на живеењето на маказарчани – не просто бели ѕидови на одаите, туку шарени, некаде со ситни цветчиња, другаде со крупни медалјони, на трето место со фигури кои беа почисти во линиите, налик на геометриски. Славејко, мајсторот сликар и бојаџија, не само што ги шараше ѕидовите, туку неговиот талент одеше повисоко – знаеше да меша разни видови бои и со нив пресликуваше  жени со пауни на рака, како што ги гледаше на старите американски разгледници пратени некогаш од некој печалбар од Маказар. Се сеќавам кога почна да накуцува, а потоа замина во Порт Кембла, во Австралија. И јас некаде во тоа време, како дете, заминав од Маказар. 
      Имаше нешто гротескно во судбината на сега веќе куциот човек и на уште неколкумина негови  пријатели кои, во една вејава зимска ноќ, во времињата кога земјата беше затворена за патувања и преселби, тргнаа да бегаат преку граница, преку Каба Планина, кон Грција, а оттаму, како што веруваа, во Америка или во некоја друга слободна земја. Но бидејќи зима и бидејќи неуки и некадарни за вакви големи потфати, место преку граница, беше слегле во нашите места, кај бројлинските падини до езерото, сосема измрзнати. Се разбира, ги фатија. Најпрвин ги беа однеле во болница. Некому му исекоа премрзнат палец, другему стапало, треќему сите пет прста на ногата, а на уметникот половина стапало. Потоа ги фрлија в затвор. Само што излезе од затвор, сосема слободно, без никој ни најмалку да му попречува, при изменети закони, Славејко замина за Порт Кембла. Не знам дали му се оствари сонот, дека таму, како бојаџија и уметник пресликувач, ќе стане богат и, можеби, уште и славен. Драги Славејко, дали стана богат и славен, прашував сега јас, потпрен на перницата во одајчето, дали се насити душата твоја со разните бои што таму чекаше да ги има во изобилство, дали твојот мекам за шарење одаи го засакаа тамошните луѓе? 
      Ја гледав шарата на одајчето со крупни листови, како јаворови, сразмерно поставени и со преливи на местата каде што е потребно. Наместа сега ѕидовите се напукани, бојата загасната, но уметноста на Славејко сосема е зачувана. Само него го нема, само младоста ја нема.
      Во муграта, росна и тивка, оддеднаш слушнав извишени, неразговетни гласови. Се подадов кон прозорецот, наслушнав, и потоа сосема станав. Гласовите доаѓаа од горниот дел на Маказар, од правецот од каде што доаѓа реката од под планинските падини што ги сече новиот пат, спружен наместа на стариот Виа Игнација, а наместа крај него. Погледнав низ прозорецот и видов една група мажи пред куќа, застанале, очигледно да ме викнат и мене, или барем да ме известат за собирањето. Мене ми беше чудно дека беше уште рано, но за нив тоа веќе не беше рано, туку напротив, денот веќе тргнал да се троши, и тоа, во овој случај, со настроение на лутина и напрегнатост. Ми направи впечаток дека заедно беа луѓе од двете страни на Маказар, од едната и од другата страна на реката. Нетрпението попуштило пред некаков заеднички интерес, си реков. Ги водеше Михајло, едно кусо маже, а силно и секогаш напрегнато, способно секому да се врекне. Ги поткреваше бузите, тенки и остри, едната нагоре, другата надолу, и ги покажуваше забите како куче готово да касне. 
      „Ни ја скинаа водата“, рече кога излегов полуоблечен на чардакот. 
      „Која вода?“, прашав јас. 
      „Дарванската“, рече некој од групата. 
      „Те бараме да ти кажеме и ти да знаеш и да сториш нешто“, ми рече Михајло. „Сè ќе се исуши, и сè живо ќе цркне“. 
      Тоа што го разбрав беше дека луѓево навистина имале причина за тревога. Значи, гласовите што се слушнаа порано дека ова би можело да се случи, излегува дека биле точни. Горе, крај главниот пат, некој човек по име Шабан Мемедовски, или Шане Менедовски, луѓето не беа сигурни за името,  бизнисмен, што се вели, добил дозвола од некого од власта да направи рибник. Работата беше била напредната. Целата вода што доаѓаше од таа страна, всушност единствената страна од каде што доаѓаше троа вода лете во Маказар, ја собрале и ја свртиле за потребите на рибникот. Стануваше збор за едно речиште што течеше откај шумската куќа на падините на планината, потоа, што е најважно, двете шупурки од чешмата, арно богата и студена, како и  војцата од едно мало изворче близу до чешмата, сето тоа беше го свртиле кон рибникот. Во Маказаречката река останаа уште некои јаблиња кои набрзо ќе се исушат без дотекот на водата. Велеа дека и онаа чешмичка во горниот дел од Маказар, единствената во тој дел од која се служат луѓето за пиење и за домашни потреби, ќе секне, зашто и таа била носена, дамна, од оној предел горе над патот. Сега луѓето се собираа од двете страни на селото  и тргаа кон центарот, кај големиот мост, каде што се и двете продавничиња. Но засега толпата остана пред мојата куќа. Вревата се зголемуваше и немирот, уште тука, растеше. 
      Михајло сега се поткачи на едно урнато ѕидче пред куќата. 
      „Еднаш, уште пред години, крв беше паднала за таа иста вода“, рече тој колку што е можно поговорнички, „кога сопотскиот старешина, со помош на луѓе од Реснанскиот сарај, за рушвет, се обидел да ги сврти изворите кон нивниот синор. Тогаш, а камоли сега!“ 
      Усните на Михајла трепереа нагоре-надолу и забите му се покажуваа готови  да скинат. 
      „Одиме кај градоначалникот во Лерна“, викна потоа. 
      „Ако не е баш тој што зел в џеб од оној Шабан“, се јави некој од толпата. 
      „Зел не зел“, стори Михајло. 
      „Како зел не зел?“ 
      „Така!“ 
      „Да не си зел ти, што си толку запален?“ 
      „Јас да земам?“, рече Михајло, и скокна долу од ѕидчето.
      „Ами што го бараш градоначалникот“, рече Сотир Лековски, „кога знаеш дека е тој изгубен случај, нова општина, крал без кралство, го видов како бере смреклинки“.
      „Ами кого да го барам?“, се исправи изненаден Михајло. 
      „Пратеникот“, рече Сотир. 
      „Да, да“, стори уште некој, „пратеникот“. 
      „Велиш пратеникот, зашто е од националните, дека гласаше за него и дека  делиш со него“, рече Атанас  Бамбо, застанат потсвиткан до Михајла. 
      „Ти првин да ја тргниш маскана твоја да не подава глава преку река, па сетне да зборуваш“, викна Коте Буџе. 
      „Абре, да видиме за водата!“, се обиде со сета сила Михајло. 
      „Што бре за водата?“, праша Пере Катин, зетот на Сотира Лековски, кој божем, пред доста време, сакал да ја купи варта моја. „Што бре?“, рече очакарен во очите, како првпат да слуша во што е работата. 
      „Каква вода“, подзеде сега и Сотир, „првин да видиме за тоа што се зборува, дека и двава дуќани во Маказар си сакал да се продадат на тој Шане? Си сакал да останеме свирки! Да нема Месната ни денар кирија“. 
      „Јас сум претседател на Месната“, рече Михајло. „Збор имам!“ 
      „Немаш“, се врекна Пере Катин. „И ние направиме печат, судот нашиот ќе го признае. Две Месни“. 
      И оддеднаш заборавија зошто се тука. 
      Водата, изворите и речиштата горе под планината се заборавија. Организацијата за протестот се заборави, стана една мешаница. Некои стари пизми на оние од оваа страна и оние од онаа страна на реката се замешаа со нови. Она што беше прво, капката вода, самиот живот на Маказар, се заборави. Сега со малата толпа мажи владееше бес не насочен кон Шабан или Шане, или кон оние што се договориле со него, туку меѓусебно, кон самите себе, кон едните и кон  другите, тука пред мојата куќа. Модри од лутина, тие не ја споменуваа водата, туку  нешта поврзани со меѓусебна завист и омраза – дека Сотир му купил стан на зетот в град, дека Михајло живее од наполеоните на дедо му украдени од компањони во Америка, дека Бамбо му ја дал кобилата на Бориза Штопар со мана, дека ќерка му на Бориза е вратена три месеци по мажачката сосе машината за шиење, дека Васко Бурзаноски клавал шеќер во комината за ракија, дека голем проклетилак има во сојот Куцалев, што ќе  земе на заем никогаш да не врати… И сè така до кревање рака еден на друг. Се обидов да викнам од балконот, мир сакав да речам, сакав да викнам, луѓе, одбирајте важно од неважно, сакав и да слезам долу, но бидејќи бев полуоблечен, се откажав. Не дојде ред да го чујат мојот совет или мојот збор за тоа дали можам нешто да сторам со заробената вода над Маказар. Тоа веќе не беше важно. Меѓу викотниците се чу дека некој тргнал да јави за кавгата во полицијата во Лерна. Јас реков брзо да се врати човекот што тргнал, ако навистина тргнал. 
      „Нема потреба“, викав од балконот, „самите ќе се договориме“.
      Полека се разијдуваа секој со кренати раце, со закани и со набрекнати модри жили на вратот. Немаше начин да се вратат, да се соберат пак, ниту сега, ниту, верувам, некогаш другпат. Но не губев сосема надеж. Се измив од малкуто вода што ја чував во мала лимена канта со чешмичка, се облеков во онаа жолта летна блуза со куси ракави, која ја носев сите последни недела-две и која веќе требаше  да се пере, потоа ставив кафе на плинското што стоеше во длабокиот прозорец како на масичка, и пиејќи размислував за одлуката што требаше да ја донесам. Час подоцна, за тоа ѝ пишав и на Агна: 
      „Луѓето во Маказар, такви какви што се, гневни, а некадарни да го преземат она што треба и во часот во кој што треба, можеби заради долгата историја на исплашеност, се јадат меѓу себе како шкорпиите што си ја јадат сопствената опашка. А навистина имаат голем проблем. Остануваат без вода. Сите извори откај планината властите, или некој од властите, му ги дале на некој бизнисмен што изградил рибник на главниот пат, блиску под Дарван. Во овој случај, без вода останувам и јас. Но не е важно дали јас имам и ќе имам доволно вода (иако знам колку е тоа тешко по однос на твоето доаѓање овде), посилен  од тоа во овој момент  е поривот во мене да преземам нешто што ќе биде важно за Маказар и за овие луѓе. Во мене сега вирее добрата намера, онаа потреба за која еднаш веќе ти пишував - да изорам нива, да посадам дрво, да ископам длабок бунар, па и црква да изградам и на неа, место еден, два крста да ставам. Без водата од правецот на Дарван, ние сме осудени да се сушиме како риби на сонце, местово ќе стане само песок и пустина. Зарем бог, заради неспособноста за сполука и богобојазност на овие луѓе овде, сосе мене заедно, решил да направи од Маказар  Содома и Гомора, оган и пламен, лава жешка што ќе потопи и ќе изгори сè живо и мртво. 
      Да, да, ќе изорам нива, ѕевгар ќе исхранам, бунар ќе ископам, бунар е сега најпотребен. Зар да не веруваме дека, најпосле, доброто со добро се враќа? Треба да ја објавам својата одлука, да најдам гласник што ќе ја каже пред светот. Без гласник времето е глуво, спие светот, и не знае ниту за нашите злости, ниту за тоа дали бог еднаш донесената одлука, од која се тресеме, најпосле ја сменил…
      Пиши ми, Агна, до каде стигна со студијата. Од молкот во последниот месец заклучувам дека задлабочено работиш. Ми доаѓа на памет студијата на Канети за власта, секако ја имаш предвид. Еднаш порано имам запишано дека и каде што се мноштво и каде што се само неколцина луѓе, се создава ист или сличен тип на односи при што присутни се и љубовта и омразата, и натпреварот, и зависта и настојувањето да се доминира, да се наложи власта од едни над други, присутен е стремежот да се создаде група, толпа, но во истовреме и делби. Тој црв е влезен и во маказарчани. Пред неколку дена, додека со Бојана Попче се возевме со неговиот трактор кон Лерна (човек се чувствува гордо додека се вози на трактор), ми кажуваше дека маказарчани што гласаат за националните, ни сол не купуваат во дуќанот десно од реката, што се смета за либерален, и обратно. Ако не се може поинаку, вели, ако е преголема ихтиза, човекот ќе бара некого од спротивниот табор  со кого има горе-долу муабет, и ќе го моли тој да оди во дуќанот да му купи, но овој самиот никако не оди.
      Пиши ми побрзо. Поштарот доаѓа трипати неделно и не ѕвони, како во оној филм што сме го гледале, туку свирнува на труба. Тогаш се вознемирувам, но кријам, не покажувам пред него…“
      Да, тој крие, секогаш крие, и не покажува. Ако каже една вистина, другата ја прикрива. Затоа и му одговара да пишува дека божем не постои  една вистина, или дека вистината не е чиста, дека обидот за чист план се извлекувал, дека таквиот план, под чудни (чудни!) околности, се уривал. Да, тоа му одговара и секогаш му одговараше да се прави дека божем низ непредвидливото и низ недофатливото, се раѓале богатите и сложени склопови. Таквото однесување, па еве да ја кажам вистината, и глума, мислеше дека го ослободува од оние ежедневни обврски. Седеше затворен, поправо заклучен во собата, со клучот одвнатре, божем така се создавала големата уметност, додека децата  како мачиња цивкаа и молеа да го видат, како родител. А кога помалата почна да се мочка в постела, а потоа и да прекинува во говорот, да тревлива, обвинувањето, на деликатен начин, го истури на мене. Божем јас сум била претерано притресена мајка!
      Она пак затворање во собата, со машината пред себе, секако дека го разбирам, но тој тоа го правеше на театрален начин, со пуфки, што се вели, како што прилега на некој повикан само за големи дела. А всушност, се работеше за несигурност, што требаше да се покрие со „уметничко“ однесување. Впрочем, еве го тоа и овде во ракописов. На едно место кажува дека со машината за пишување излегувал, топорејќи се, и на балконот во Маказар, расоблечен, како што вели, несвесен што кажува и самиот, и раскрилен над целиот простор, за да го видат сите дека тој пишува, и тоа не било што, туку книги! Вели: Ме гледаа чудно! Па, тоа е малку да се рече. Мисли, луѓето не знаат што е топорење!
      
      
      
      
      
      
      2
      
      Беше почетокот на август, врело лето, тревата подгорена и жолта, земјата тврда. Бунар се копа кога е најсуво, кога водите се паднати до најниската точка. Таа наука ја знаев и јас. Кога Јован стигна со копачот на рамо, оној истиот Јован кого го сретнав пред два месеца на гробиштата и кој тогаш ми се понуди за работа, сонцето веќе беше високо. Не бев задоволен што  доцнеше уште првиот ден. Рече дека божем не спал цела ноќ, мислејќи на копањето. Не верував, но немав друг избор. Од денот кога се случија оние протести на луѓето од Маказар во врска со водата што им ја беа заробиле, јас постојано бев обземен од мислата за копањето на бунарот. Мислев на влажната жичка, на песокта што ќе се јави, на навестувањето на изворчињата долу, на шепотот на војцата потоа, на големото откритие, на изгубеното и заборавеното. Мислите ми лунѕаа подалеку од денот и часот, од практичните потреби на мигот. Плитко е она, си велев, по кое не се копа длабоко. Да, ќе копам длабоко, и тоа ме исполнуваше со сила. Ќе копам додека да се завири вирче, мало огледало, и додека да се видам себе си во него, победите и славите, и сета добродетел  моја. Да, мојата добродетел!
      Од денот, значи, кога решив да се посветам на копањето на бунарот, ја завртив целата околија по луѓе за работа, но луѓе, тие денови, не најдов. Остана да сметам на Јована. Од оние што ги среќавав, некои ме советуваа да сум  пробал со набивање цевка, други да сум  удрел со вртење сврдел. Но мојата идеја беше да биде тоа бунар, зашто само тој вири и држи многу вода и тоа долго и понекогаш вечно. Маказарчани  ми велеа: Бунар? Убаво, нека е аирлија! Но, самите тие ништо не ветија. Секој предлагаше некој друг да земе да помогне. Имам јас сега августов, ќе речеше кој да е од нив, други работи. Право да кажам, донекаде бев и задоволен што не се зазедоа за работата, сакав бунарот да биде мое дело, подарок од мене и, еве да речам, слава моја. Одбрав да се копа на моја земја, на мое место, тука над куќата, во некогашното мало лозјенце, но објавив дека ќе биде тоа сечиј бунар, дар за Маказар во најсушната година, вода за луѓето сега и за поколенијата. Запомнив дека, кога дозна каде ќе се копа, мајка ѝ на Надежда, старицата, рече дека имала слушано оти на тоа место и порано имало бунар, но многу, многу одамна. Сега, навистина, ова беше најсушната година во последните десеттина сушни години со ред, а овие денови на август, најсушните денови, и јас целото лето како додолец стоев на балконот и следев дали ќе се појави облак и дали ќе се чуе грмење од зад врвовите на планините. Но облак не се појавуваше. Небото притискаше пепелаво над жолтиот предел, маказаречката река пресуши, во јаблињата не остана ни капка. Ги снема веќе и  мушичките и двокрилците што летаа дотогаш над нив. Само бунарот сега можеше да ни ја изгаси жедта.
      Го одредивме местото и го обележивме. Имав едно жолто дрвено метро, последните десет сантиметри му беа паднати. При секое мерење тие десет сантиметри ги паметиш и ги додаваш. И уште, при секое мерење метро се наведнуваш, но тоа беше мал проблем. Го обележивме кругот со шилестото на казмата. При првото обележување, линијата заради тврдоста на земјата одвај се забележуваше, моравме да поминеме уште еднаш.
      „Ќе копам три на три“, ми вели Јован и уште сега, претпладнето, си ја подзабришува потта од челото и си ја зафрла русата, права како праз коса, назад в десно. „Ќе копам три на три“, вели, „зашто надолу после ќе се стеснува“.
      „Ќе се стеснува“, велам и јас, „тоа е многу јасно“.
      „Треба сè да се предвиди“, вели Јован.
      „Што ќе предвидуваш!“, му велам јас, треба да се копа.
      „Хм“, стори тој, ја завлече кошулата наназад и ја соблече, остана по маица. „Пекол“, вели, „уште сабајлево“. Ми ја подаде кошулата и јас ја ставив на сувата трева настрана. 
      „Се нафаќам од атер за тебе“, ми вели, „бидејќи ти ја знам желбата и идејата. Инаку, не се исплаќа“.
      „Шеесет германски марки на метро длабинско“, велам јас, „тоа е договорот“.
      „Јас ќе копам до три метра сам“, вели Јован, „сам ќе ја фрлам земјата горе, а потоа ќе ми треба човек за влечење кофа со земја. Да си кажеме однапред“.
      „Тука сум“, му велам јас. 
      Се разбира, не знаев точно што му зборувам, ме влечеше само желбата да се почне. Пред мене гледав веќе како почнуваше да се меша жолтото од сонцето и изгореното жолто долу на земјата и како полека сето тоа станува пепелаво. Јован беше сув и жилав. Му ги гледав рамената подадени нанапред, кафеави наспрема белата маица, повеќе аглести, отколку заоблени, мускулите над лактот издолжени со модрите жили. Стомакот му беше вовлечен и околу половината му се подзавртуваа сините долго носени работнички пантолони. Подоцна разбрав дека Спасе Миткин, градежен техничар од Монастир, кој доаѓа повремено во Маказар, му ги подарил. Овој човек, вака слаб и жилав, триесет и две години стар, нехранет со силна храна, или пак слаб заради работата што ја работи, се нафаќа да се фати за гуша со оваа голема работа на копањето на бунарот, да слезе долу и да ја најде жилата на која јас веќе толку многу мислев и веќе повеќепати го доживеав моментот на појавувањето на водата, иако копањето не беше ни почнато. Можеби беше правилно предупредувањето на Агна, кое ми го соопшти откога ѝ пишав за почетокот на работата на бунарот, дека е подобро да не се сообразува човек со желбите, како да се исполнети, пред да  види што вели животот.
      Го оставив Јована на местото, а јас се повлеков на балконот. Извесно време стоев простум на високото, слушајќи го удирањето на копачот во тврдата земја. Потоа се извртив неколкупати околу самиот себе како пес што се врти пред да реши да легне, но не легнав, туку ја зедов машината за пишување за и јас да се фатам за работа, а да бидам блиску, да го слушам удирањето на копачот. Во валјакот стоеше празниот лист хартија, без збор на него и, немоќен, го завртив дватрипати напред назад. Зошто, си реков тогаш, не пишувам за самиот живот, за она што го гледам и што го слушам, за она што се случува, па макар некому и да му се стори дека не сум пренел сè точно како што се случило. Впрочем, вистинските настани ја имаат онаа предност пред измислените со фактот што не се измислени, туку се живи. И јасно е, секогаш ќе се оправдам пред секој читател, дека дури и да сум сакал, дури и да сум  ја употребел целата вештина и сила, не ќе сум  можел луѓето и настаните да ги внесам во повеста со сите својства што ги имаат навистина, туку само онака како што сум ги видел јас, како што ги виделе моиве очи и како што влегле во мојот слух. И почнав вака: 
      „Го слушав удирањето на копачот, тапо, без одглас…“  
      И долго потоа мојата глава висеше над тој нецел ред од букви. Гледав во трите точки како во три големи планини преку кои не можам натаму.
      Не бев во состојба да направам ништо освен повремено да се обѕрнувам онаму од каде што доаѓаа ударите на казмата. Натаму и во врска со тоа беше мојата мисла и сето мое очекување. Бев свесен дека за толку голема и неизвесна работа како што е копањето бунар, треба да се има трпение и мудрост и дека јас ќе морам да се усогласам со тоа. Полека сфаќав дека обидот да се напише повеста, ќе отиде во заден план. Сега во прв план беше бунарот и со него можев  да ја оправдувам немоќта и растргнатоста во врска со пишувањето. Станав и постојав простум на чардакот. Ниту гласови, ниту ѕвон. Само повремено, од црницата на Надежда капнуваше по некоја црница, бела ашлама, и кокошка веднаш се вдаваше и ја клукнуваше. Лево горе за момент не се слушаше удирањето на казмата. Кога погледнав подобро натаму, ги видов рацете на Јована како се подаваат меѓу гранките на сливите магарешки и пофаќаат од крупните плодови. Не можев да видам од моето место како потоа ја загризува сливата и како му се освежува сувата уста и киселавоста му се шири по жилите. 
      Никој не се појави од никаде, никој не пофте да го покаже своето интересирање и своето љубопитство за почетокот на работата на бунарот. Луѓето или не веруваа во тоа што се случуваше, или бегаа понастрана за да не се најдат во обврска да помогнат. Помина цел час или повеќе и дури тогаш од зад куќата, по она тесно патче, се слушна дрангарање на количка. Откога заврти од зад куќата десно, видов дека тоа Атанас Бамбо натоварил две кофи со сливи џанки и туркаше накај дома да ги тури во бурето. До времето за ручек, се враќаше и поминуваше неколкупати. Да му речеш, седни одмори, би било голема казна. Тој и седнувањето за јадење не го сакаше, зашто тоа бараше  барем за момент да биде мирен. По два дена ќе биде осми август, Света Петка, и тој уште сега се мачеше, тоа го знаев, како ќе го помине тој ден без работа доколку жена му го преколнува да не работи. Заминат беше еден часот поладнето, кога, место зад куќа по тесното патче, со количката натоварена со кофите, сврти пред куќа. 
      „Еј, Симон!“, викна. 
      Јас се подадов на чардакот. 
      „Аирлија, си почнал со бунарот“, рече. 
      „Почнав“, реков јас. 
      „Се пазари со Јована?“ 
      „Се пазарив“. 
      „Да не му даваш пари предвреме“, рече Бамбо. „Кога ќе ја заврши работата тогаш. Тој да те бара, ти да не го бараш!“ 
      Добро, еден совет повеќе. Ваквите совети, многупати чуени, ни се чинат неважни, а вредат. Дека вредат ќе видиш особено во случаите кога не се придржуваш за нив. Колку, со советот што ми го даде, да беше ситно учеството на Атанас Бамбо во копањето на бунарот, тој сепак со тоа покажа дека следи што се работи. Значи, се охрабрив јас, луѓето знаат, но имаат свој начин во покажувањето на својата заинтересираност и љубопитство. Скриени се и недоверливи, но најпосле, кога ќе дојде моментот, и тие, како сите луѓе на светов, ќе го отворат срцето и ќе ја искажат својата благодарност.
      Дали беше во прашање возбудата од првиот ден, големата збрканост, стресот, што би се рекло, следните два дена ги одлежав в кревет, во мала треска. Лежев завиткан во чршафот кој веќе мирисаше на пот и ја зголемував треската со нервозата што ја имав заради тоа што таа треска ми се јавува еве токму сега на почетокот од големата и благородна работа поврзана со бунарот. Кога ќе дојде Јован до три метра, си велев, ќе треба да му се придружам, а ќе можам ли? Тоа ме правеше напнат. Од малото сопче на источната страна од куќата, бидејќи стаклото од прозорецот беше се скршило и бидејќи таа соба не ја употребував ни јас сега, ниту ја употребувавме при поранешните доаѓања со Агна, слушав црцорење на ластовички. Направиле гнездо таму и сега влегуваа и излегуваа. Црцорењето сега ми беше мило, убаво друштво. Не смеев да се препуштам на лоши мисли. Жена ми Агна, во едно писмо ми пишуваше: „ Не смееш да се препуштиш на чувството на малодушност. Пишувањето на повеста е најголемо друштво и најсилно охрабрување. А копањето на бунарот за кој ми пишуваш, особено доколку  дојдеш до водата, не би било ништо помало дело…“ Да, но првото стои в место, второто штотуку почнува, а веднаш го следи треска што ме држи легнат в кревет.
      Третиот ден, сонцето беше на заоѓање и Јован требаше веќе да привршува со работа за дента. Јас станав, веќе окрепнат, и појдов на местото на бунарот. Бев изненаден од две работи. Прво, крај копаното имаше веќе тројца луѓе, првите посетители и љубопитници, оние ебиветровци кои обично се публика на секоја туѓа работа. Едниот беше Жабе Мицкоски, човек во убави години за работа, а не беше работник. Не да немаше снага, туку немаше дух, јаловец човек. Повремено влечкаше по едно стебло од планина колку да запали оган. Сега над купчето земја имаше расфрлено половинки од извртени ореви. Џвакаше од сè уште меките и млечни јадра на оревот и на страните од устата му се фаќаше бело. Тоа што се работеше не го интересираше, само имаше потреба тоа што го јаде, оревите или јаболката, да ги јаде во присуство на луѓе. Не кажуваше свој суд, најчесто само потврдуваше или одрекнуваше, како кога, според околностите. И сега, кога Паско Бачо, возач во пензија, веќе облечен за излегување навечер кон продавничињата кај мостот, во кошула со цртежи од австралиската фауна што некој роднина му ја пратил од Волонгонг, сега кога Паско оптегнат со стомакот напред рече дека широко е почнато копањето, Жабе зина и само рече: 
      „Многу широко“, и пак почна да џвака. 
      Третиот гоподин од публиката крај бунарот, Џорџ, Ѓорѓи Шумка, човек со грло и со глас што ги раскостуваше ридјата наоколу, рече дека се копа на погрешно место, дека тука вода не излегува, но дека местото е многу добро за гаража. 
      „Јес, мистер“, ми рече мене, „добро е за гараж“. 
      По околност што некоја година престојувал во Мелбурн, зборуваше по некој збор англиски и му се стори важно со мене да зборува на тој јазик, бидејќи јас сега, поради треската, изгледав бледо и нежно, и уште свежо избричен и облечен во ново, токму како странец во Маказар. 
      „Јес“, повтори тој, „егзектли, точно за гараж!“
      Второто кое, впрочем, вистински ме загрижи, беше тоа што копањето не беше стигнато до никаде. Не дека беа поминале многу денови, не тоа, туку дека видов оти со десет удари со казмата, Јован вадел по дланка земја. Не влегол ни до колена. Земјата беше црвеникава и стегната како  цемент, а публиката си беше сè уште тука. Жабе и натаму џвакаше јатки од млади ореви, гласовитиот зборуваше дека во светот се вади жива вода на сто метри длабочина, понекогаш и жешка, рацете, вели, да си ги изгориш, а Паско Бачо, како човек кој не чувствува потреба да бара прецизна причина за да  каже нешто кое не мора да е во вистинскиот контекст, па уште и со некое спокојство, се сврти кон мене: 
      „И така, Симон“, вели, „во 1956 година, дури се копаше вака каналот за наводнување Камадаречко, беше среда, 21 септември, дванаесет и десет или дванаесет и петнаесет часот, не ме фаќај за зборот…“
      „Не бре“, му велам, „не е важно“. 
      „Треба да беше дванаесет и петнаесет“, вели тој. 
      „Па добро“, му велам јас, „нека било дванаесет и петнаесет“. 
      „Да“, вели, „мора да беше дванаесет и петнаесет, зашто во дванаесет и десет…“
      Јован ги фрли казмата и лопатата во дупката и излезе горе да си ја облече кошулата. Тврдо е, вели тој, сеќавајќи ја мојата загриженост, не ќе оди брзо. Ќе се стрпиме, реков јас, трудејќи се да бидам смирен, подолу белким, реков,  ќе се работи полесно. Ако не се јави камен, рече тој, и ја вовре кошулата во залепениот стомак под ременот од пантолоните. Два дена не се бричел и сега се гледаше дека брадата му потпораснала и на неа се беше фатила прашина и пот. Забележав, исто така, дека еден заб десно  напред на долната вилица му паднал, а другиот до него беше половинка, црн и шуплосан. 
      По малку време, сите заедно, тој и публиката, заминаа нагоре по она тесно патче што води кон погорните куќи и потоа десно кон двете продавници кај мостот. Претспоставував дека и Јован ќе оди со другите најпрвин кај мостот, ќе испие едно пиво, а дури потоа, подоцна, ќе оди дома. Децата, шест на број, речиси сите на иста возраст, ќе зинат и како чавчиња ќе гракаат и ќе чекаат тој нешто да им фрли в уста и откога ќе видат дека нема што да фрли, ќе папсаат. Жена му ќе го извади шишето што веќе го довеле, што двајцата, што самата, речиси подолу од половина, и ќе испијат по една. Тој ќе рече, си отпила арно без мене, а таа ќе одговори дека ја болел забот. Навистина, и таа горе лево имаше расипан заб. Ами ако навистина ја заболи забот, си мислев јас застанат над бунарот, ако заради тоа, место една, испијат по две, или по три, или дури и по четири, тогаш дали Јован утре ќе биде кадарен да дојде и да копа. Добро, таа ќе спие и можеби некое време доцна во денот заедно со сите, или со половината од децата, ќе дојде да го посети и ќе седне под сенка наблизу, тргајќи долга цигара меѓу модрите усни, но тој  што ќе стори? Дали ќе се разбуди?
      Еј, децата на Јована! Отпрвин не ги разликував едно од друго. Тие на ден, на два, туку ќе дојдеа, а нашите веќе беа  почнале да нè одбегнуваат. Децата се како кутрињата, штом им подотвориш врата, несигурно ја пуштаат едната нога, но веднаш потоа, влегуваат со другата. За еден час, веќе се на канабето, ти влегле во душата. На Иванчо, претпоследното, четири години старо, му дадов првин една „кики“ карамела, потоа дома, палачинки, а на крајот му ги бришев мрсулите. Не можев да престигнам. Јас бриши, тоа мрсулави се. ¥ велам на жена му на Јована дека детето е поднастинато, треба нешто топло да му се даде, па и лекче. Таа вели: Ех, деца! На Трнче, трето одделение, му дадов комплет лектири. Божикот, кога стегна студ, половината ги изгореле за потпала. Мајка му вели: Што ќе му се толку! Нона самата го зеде шишенцето со лак за нокти. Ги мачкаше ноктите, неисечени и полни кал.  Зедов, ѝ ги исеков. Мајка ѝ ми вели: Фала ти, нам не ни сечат ножицине! По два часа, клекната крај мене на колена, со рацете и со главата во мојот скут, со голема доверба и со исчекување ми кажа дека ја добила првата менструација. Почнаа и нашите женски разговори. И децата и постарите жени се трудеа да ме имаат покрај себе. Едноставно, им беше убаво со мене. Ми беше драг тој свет, на некој начин му припаѓав, та нели бев маказарска снаа. Тогаш уште немаше грди наноси меѓу мене и Симона, поточно јас се сопињав на нив, а не ги гледав. Како гледаше тој на тие мои пријателствувања? Се чудеше што ми се отворени сите врати, зашто луѓето од Маказар ги сметаше немтури. Ама, тој, всушност, ги презираше тие луѓе токму во  оние нешта во кои личеше на нив! 
      Се вртев околу плитката, но широка дупка, совладан од желбата работата да се движи натаму, а таа работа, еве, оди бавно. Еднаш-двапати се поднаведнав, се позагледав повнимателно долу, зедов земја меѓу прстите, ја прожулавив за да можам да ја осетам и да направам проценка и да ја одредам натамошната стратегија. Сува и плазикава. А треба да се оди до некоја неизвесна длабочина. Неволјите , со секоја новопреземена работа, се множат, а не се намалуваат. Таа проста вистина многу добро ја знаат оние што се решаваат  да влезат во нова акција и на кои, впрочем, животот им станува живот на пречки и застои, на подеми и падови. До која длабочина е човечката мака? Ако е до онаму до каде што може да се ископа и да застане човековото стапало, добро! Ами ако е, како што се случува често, долу до недостижни бездни, далеку под дното на црните мориња? Што е она во нас што понекогаш толку страсно ја бара таа длабочина? 
      Ноќта еднаш или двапати излегов на чардакот, но брзо се враќав назад, тргајќи се  од полната месечина, уплашен да не ги осветли таа јасно контурите на мојата бојазан. Потпрен на лактот на перницата во креветот, онака според навиката што телото го стекнало со време, ме утешуваше и ме смируваше темното и затвореното, ме штитеше, чувствувајќи ги сенките и облиците што се плетеа околу мене. Зедов книга и сакав што побрзо да заспијам со неа в раце, но сонот не доаѓаше и јас почнав од некаде, без ред, на случајно отворена страница, да  читам: „…во  мириси што продираа длабоко во крвта и стануваа дел од мене, мирисаше на живот што со ситни гласчиња  и движења се обединува во нешто силно, посилно од сè што би сакал, неделиво од мене, исто што и јас самиот, сè уште непронајден а желен…и мирна светлина е над мене и над светот, трага од нешто во мене, нешто што можело да биде и што било, нешто што ќе биде ако истраам во оваа празна состојба, без одбрана и без заштита, со кренатото знаме на  навиката и свеста и волјата. Или од црните потони на мојата крв ќе избликнат непознати желби, и ќе биде доцна кога ќе излезат, никогаш веќе не ќе можам да мислам дека се мртви или остинати, и никогаш веќе не ќе бидам она што  сум бил. А ми се чинеше дека немам сила да ги запрам, да ги вратам во темнината на нивниот  принуден престој, дури не ни го сакав тоа. Не ми е јасно какви се, само знаев дека се многу силни. Да се невини, сигурно не се, инаку зошто би се криеле“.
      Утрото ја најдов книгата до креветот, сум ја турнал во мигот кога ме навалил сонот. Чудно, беше доцна, и тоа ме онерасположи. Се вознемирував секогаш кога ќе откриев дека сум станал предоцна, сум изгубил, значи, некое време, во кое сум можел нешто да сторам. А толку често се случувало и се случува преку денот да изгубам и триж повеќе време, отколку она божем изгубено време наутро заради кое сум го почнал денот толку онерасположен. Додека го варев кафето во длабочината на прозорецот, слушнав како некоја жена гони рој пчели, се изроило улиште. Се подадов на прозорецот и ја видов жената со кошаре в раце намачкано со пчелинок, вабејќи ги пчелите со тивка песна: „Маат, мааат, матице, душице, маааат, маат…“ И пак: „Бери ми се матооо, бери ми се божо, мааат, мааатице, душице!…“ 
      Откај бунарот веќе се слушаа тапите удари на копачот. Песната упатена кон пчелите и ритмичното удирање на казмата ми го вратија спокојството. Ах, новопечен градителу, нека ти помогне Големиот архитект на небото, создателот на сите светови. Тој помага, искусиле луѓето, секогаш кога се гради и кога се дига, се разбира додека внимаваш да не ја кренеш градбата превисоко и да го повредиш неговиот престол.
      И кога внимаваш да не го повредиш законот на Хирам, градителот на храмот Соломонов, дека може да се добие само она  што се заслужило со знаење и со труд. И особено кога внимаваш да не го повредиш другиот, кога нема да му го урнисаш животот со својата огромна, неизмерна, себичност, а божем во името на Алтруизмот, Правдата, Уметноста, Искуството…
      Следните денови сакав повеќе да мижам, отколку да гледам како се копа бунарот. Немав храброст да отидам и да погледнам во копаното. Но слушав, копачот удираше и, што беше чудно, растеше интересирањето и љубопитството кај луѓето од Маказар. Секоја приквечерина, сè повеќе набљудувачи се собираа околу дупката и ги кажуваа своите коментари, своите совети и предвидувања. Тој ден квечерината, беше сабота, и јас собрав храброст да видам што се случува. Кога наближив кон местото, во првиот момент просто се сопнав од изненадување: голем дел од  поранешното лозје, сиот простор околу дупката, беше полн со народ. Повеќето беа мажи, но имаше и жени и деца, кои трчаа по купот земја и се провираа покрај нозете на возрасните. Првото изненадување, и стравот потоа, ѝ отстапија место на радоста дека, ете, најпосле, маказарчани се тука и ја даваат својата поддршка. Сепак, забележав дека меѓу публиката ги немаше главните од Маказар, водачите на протестот во врска со водата. Тие со право и натаму се обидуваа нешто да сторат, некому да кажат, да објават за неправдата што им е нанесена, но до тој момент, тоа ми беше познато, резултат немаше. Тешко ми е да признам дека и јас се обидов, напишав писма кај некои пријатели, од некои добив и одговор, но сè се сведуваше на ветувањето дека ќе се заземеле и дека ќе се обиделе да најдат каде води трагата на неправдата.
      Се пробив низ народот и стигнав до предниот ред. Дупката наоколу беше опашана од толпата, а внатре Јован, како гладијатор, до половина гол, испотен и исцрпен, се бореше со страшната ѕверка – сувата и непопустлива почва. Едно време, како во нестварен живот, од меѓу луѓето се слушна свирење на армоника - „Куќичка сред цвеќе, куќичка сред цвеќе…“ На сувата гранка од првата слива се наредија четири врабици и наслушнуваа. Владе Кумбар, армоникашот, мал сатир, потклекнат, се накривуваше според ритмот на мелодијата. Јован продолжуваше да копа и повремено да фрла од земјата горе, принудувајќи некои од луѓето да се повлекуваат. 
      „Симон“, ми викна некој, „ашколсун. Ќе дојдеме до вода“. 
      Јас гледав пред себе, долу во дупката, и не реков ништо.  
      „Копај повнатре, море Јован“, рече друг, „околу наоколу, околу наоколу, повнатре, зашто подоцна ќе се стесни“.
      „Ќе излезе на осум метра. Да се кладиме!“ 
      „На дванаесет до тринаесет“, рече друг. 
      „Вода нема да излезе, ама ако случајно излезе, овде да се направи синема, кино на отворено, драјв ин, како во Мелбурн“, се јави оној гласниот.
      „Ветар те вее“, му рече некој од толпата.
      „Сврти ја казмата“, рече пак оној што го учеше Јована, „со шилестото удри. Остај го  камчето, посетне ќе го извадиш. Удри!“ 
      Јован ја крена раката и со подлактицата си го избриша челото. 
      „Дојди, ти удри“, му рече потоа. 
      „Ееебаго!“, ги крена веѓите овој.
      Армоничето сега се влечеше потивко во позадината. Некои од децата јадеа грисини купени во некој од дуќаните на Маказар и празните ќесички ги фрлаа наоколу. Една група мажи отаде купот земја беа вдадени во разговор за цената на печурките вргањ, суви по толку килото, сурови по олку, некој вели се исплаќа, некој не се исплаќа. Во моментот веќе го имаа тргнато вниманието од копањето. 
      „Со Господ напред, за празникот Света Богородица“, ќе имаме вода, се извика некоја од жените. 
      „Ќе си ги измиеме главите“, додаде друга. 
      „Ќе си ја измиеш… косата“, се засмеа една дебелка, со црно и мрсно лице. 
      „Да бегаме, да си гледаме работа“, рече трета и тргна да си оди. 
      И мажите еден по еден се оддалечуваа, доаѓаше часот кога требаше да бидат кај мостот, во продавниците, и да ја продолжат никогаш незавршената политичка кавга за овега и за онега, за националните и за либералните, за правите и за кривите. Од сувата гранка на сливата четирите врабици веќе имаа одлетано. Сонцето слегуваше сега побрзо и само уште половината сјаеше на сртот. По малку време, во дупката остана повторно Јован сам. Гледав дека дупката му беше малку над колена, копал, а не напреднал. Земјата е пекол сува. Според навиката, тој сега ги фрли казмата и лопатата сред копаното, ги удри дланките една од друга, ја облече кошулата и, по малку време, замина.
      Останав јас сам, чинев пооди-застани, обидувајќи се да го одмерам она што беше сторено до тој ден и да проценам што треба да се направи за понатака. Работава не напредува, си мислам, не само по вина на природата, зар може да биде вина тоа што е лето и што е земјата сува и горка, та тоа си е нормално, лето е и суша и тврдо е камен, а тоа е и предноста на еден ископан бунар, предност на бунар ископан во најголема суша, тоа значи дека во иднина ќе има вода во секоја сезона. Вината, брату, си зборував отворено пред себе си, застанат зад купчето земја, е што не си проценил како што треба. Се поведуваш по Јована, а тој не е некој стратег. Ти самиот дозволи да бидеш охрабрен повеќе отколку што би требало, да веруваш дека еден човек во вакви околности може да слезе до три метри и, уште, да фрла сам земја оздола горе. 
      Си зборував и се слушав сам себе си, во себе, никој друг не ме слушаше. Изгубив време. Имам чудна склоност да не им се лутам на луѓето за сторените пропусти толку, колку што се лутам и се јадам самиот себе за сопствените. Дали е тоа грижа, вистинска грижа за делото, за работата за која би станувало збор или, просто, суета? Да, суета! Впрочем, не беше време за мудрување, за одење угоре-удолу, за премислување, треба да се донесе одлука и работите околу копањето да се забрзаат. Доаѓа Голема Богородица, како што рече онаа жена, големиот  празник, и зарем не би било најдобро токму пред празникот да се залее првата кофа! Маказар се суши, се исцедува од него последната влага, течност нема, крв не остана во неговите жили. Онаа чешмичка горе сè уште цеди по некоја капка и таа го држи животот сосема да не папса, и она изворче во подножјето на онаа стрмна меѓа близу до реката. Луѓето одат и идат, со часови полнат по некоја посатка, по некое стомне, по некое билначе, кој има пластично полни пластично, а жедта не се заситува. Жедта ја зголемува и гневот заради неправдата сторена со дарванските води. Пука устата од лутина, од бес, пука срцето. 
      Јас сега морав да решам. Како би изгледало да остане бунарот недокопан, празна дупка пред очите на Маказар? Деновите си врват. Не можам да зборувам дека ќе сторам вака, или ќе сторам така, па натаму „ќе видиме“. Тоа „ќе видиме“, заради олеснение во моментот, секогаш се одмаздува со повеќе грижи и со јалови резултати. Решив да се работи со машина и со барем уште двајца луѓе, заедно со Јована, да бидат тројца. Се зазедов околу таа работа. Благодарение на познанствата од годините додека бев во „Време“, веќе по три дена ми беше испратен компресор, една силна машина, бучна, и црна катран, како  локомотива. Со машината и човек за да ја раководи, црн и тој, како и машината, и уште мешлест и, нормално, тром. Ја сместивме под сливата, на десеттина метри од бунарот. Кога забоботи, ми се врати  надежта. Се насмевнав, притаено, како дете. Одново се поткрена моето расположение. Четвртиот ден дојдоа и работниците. Двајцата, Вангел Борисоски и зет му  Пандил, беа наши луѓе од Пустенец, село до езерото, отаде албанската граница. Во тоа време многу работници од таа страна на границата доаѓаа да работат во нашите краишта. Поработуваа и одеа дома да однесат парче леб и да се преслечат, а потоа, со обновени визи за три или за шест месеци, пак доаѓаа. Моја среќа била да работам со Вангела и со Пандила.
      Кога забоботи машината, ми се стори дека се корни целото Маказар. Ниту луѓето, ниту пределот, беа навикнати на такво боботење. Маказарчани ме гледаа во чудо. „Решил човекот“, велеа добронамерните, „Господ нека му помогне“. За другите, недобронамерни, доколку постоеја, немав слух. Тој ден, по првото копање со компресорот, откога видов дека работата тргнува, по толку месеци, првпат отидов во Монастир да се потстрижам. Му реков на берберот да ме острижи повисоко и да ми ја земе малку повеќе, зашто немав намера брзо да дојдам повторно за стрижење. Од црната машина натаму се влечше долго црево долу во  дупката. На крајот од цревото, низ кое течеше компримираниот воздух, беше џекот, копачот, со кој работеше Јован. Инженер Јован, го завикавме. Сега земјата, покрај сето опирање, попушташе. Јован, горд, се тресеше сред бунарот. Црниот машинист, Коле, по потекло од Вардино, веќе беше легнат под сенката, со свиткани колена и со едната рака под главата. Нејсе!  Тогаш јас, реков веќе, ослободен и со чиста совест дека сум сторил сè што е потребно, решив да се поддотерам, да се потстрижам.
      Сега веќе можев да ѝ пишам поопширно на Агна.
      „Деновиве“, ѝ пишував, „се чувствувам храбро. Со волја отидов да се потстрижам и сега кога се погледнувам на малото огледало ставено во длабочината на левиот прозорец, изгледам помлад. Ќе се изненадиш кога ќе ме видиш без најмалку четири килограми. Моето поткренато расположение се должи на една црна машина, компресор, со кој сега го копаме бунарот, како  и на прилежноста на уште двајцата нови работници, по потекло од Пустенец. Имам и еден раководител на машината, мешлест човек, кој наутро ја пали, а навечер ја гаси. Другото време, со гол стомак, лежи под сенката на сливата. Се жали дека, како машинист, бил притиснат од голема одговорност. Јас со климање на главата му потврдувам на тој кучкин син. Тој очигледно е од оние луѓе кои имаат смисла да ја проценат својата повластена позиција и, за да ја задржат, не престануваат да се жалат. Сега станавме една мала работна задруга. Луѓето ги сместив во старите простории во долниот дел од куќата. Првото што го забележав  беше дека ми снема едно цело пакување сол. Подоцна открив дека овие од Пустенец ја изеле со малку леб. Глад. Работам да организирам готвење. Жената на Јован се понуди за готвачка. 
      Деновиве забележав дека колку што работата на бунарот напредува, толку помалку луѓе доаѓаат навечер на гледање сеир и на давање совети. Изгледа дека штом престане човековата мака, луѓето се оддалечуваат. Ако нема мрша, нема над што да се ‘ржи. Ми недостига твоето присуство за да можам да ги разменам мислите со тебе. Вака, разговарам сам со себе си, и не можам да најдам потврда или одрекување. Разговорот со луѓето со кои работам се сведува на малку суви зборови. Чувствувам дека во таквите разговори тие се во предност: мислите, составени од малку зборови, им се чисти и ја погодуваат суштината. Јас пак се сплеткувам на моралните категории и, најчесто нејасен, зборувањето го доведувам само до половина. Тие си помолчуваат. Се надевам дека мојата сплетканост ја доживуваат како ученост, тоа е мојата утеха.       
      Вангел е сунизок, сув и сив. Точен е во зборот кога е во прашање работата и поглед има точен во одмерувањето. Јована го викаме инженер, но Вангел е главниот. Пандил е исто така сув, и исто така сив и потен во алиштата, а висок. Не можам секогаш и точно да определам што мисли, зашто не зборува по наше. Тој е од онаа група луѓе што ги има во нашите краишта и во оние преку границата, а кои ја задржале православната вера, но јазикот го изгубиле, за разлика од онаа друга група, чии припадници пак преминале во ислам, а го задржале својот јазик. Се покажува дека една практична работа, како што е јазикот, не била пречка Пандил да му биде зет на Вангела, но доколку се работело за различна вероисповест, тоа ќе било невозможно или, во најмала рака, неприфатливо. Јован долу копа, Вангел полни, а Пандил ја крева кофата со земја и ја истура на купот. Кога сака нешто да каже, бидејќи не може, само ќе се изнасмее со некакво зеење, ќе ја зафрли притоа главата назад, и продолжува да влече. Рацете му се канџи, суви и крвави. Коле пак, како што реков, спие под сливата, стомакот гол, папокот округол и голем, дупнат насреде, како воденички камен. Ако го исклучам машинистот, другите, особено двајцата од Пустенец, маката ги научила на една, според нив, вештина, која ние најстрого би ја осудиле, а тоа е уцената. Вангел веќе најде начин да ме уцени и така да ја зголеми цената за метро длабинско на осумдесет германски марки, независно од претходниот договор. Виде дека морам да се потпрам на нив и ми вели, ова не е, вели, работа за општи работници, ова ести мајсторска работа. Проштевај, вели, ама овдека вода се вади, не е играчка, не сакам  да ти се урне бунарот, та утре и ти, и целиот Маказар, да ме колнете. И да знаеш, вели, ѕидањето ќе си има посебна цена. Јас стојам зинат, се обидувам да се побунам, да претнам, ама нели сум фатен во стапица? Вангел, реков веќе, е сунизок и здрав, но кога ќе се загледаш внимателно, ќе видиш дека преку лицето му сени една одвај забележлива сенка. Се покажа дека жена му била болна. Така во една прилика рече самиот тој, жена ми, рече, е болна од уплав. Нагазила навечер на шип. Тој таа вечер ѝ дал шеќер, колку што имале дома, и таа малку како да се потсмирила, но за моментот. Потоа забележал и дека се нафрлила  зугреби. Тој постапил според наследената ука, а јас, се сеќаваш ли, кога ти еднаш се пожали дека ти е многу лошо, и кога јас требаше итно нешто да сторам, првото што го сторив беше: извадив векна леб и ти ја подадов! Зошто? Зошто векна леб?
      Би сакал да си тука и, без да има итна потреба и без да има некоја длабока симболика во тоа, да ти подадам нешто и ти да го земеш нежно со раката. Твоето отсуство е погодност само дотолку што не остава простор да правам спрема тебе секојдневни грешки. Навистина, во осаменоста  човек е слободен да греши. Но, од друга страна, ако нема спрема кого да греши, дали е тоа грешење? Сум прочитал дека нема разлика меѓу грешникот и светецот ако е секој сам на светот. Се потсетувам на Колаковски кога вели дека светоста и секоја величина може да се реализира само во некое окружување. За Бога било доволно да насети дека би постоела барем трошка светост, барем трошка обожување, за да го создаде светот. И дури тогаш станал голем, бидејќи стекнал некого кој можел да му се восхитува. Не е популарно, но Бог го создал светот заради својата слава. И создал дело хаотично, сигурно не совршено, но сепак генијално. А ние, драга Агна, бидејќи не можеме да создадеме еден цел, нов свет, можеме да се обидеме овој донекаде да го поправиме. Дали е тоа мешање во работите на Бога? Немој да сметаш дека моите мотиви се врзани за нешто како што е обожувањето. Јас веќе ти кажав, спремен сум на црквата (во случајов на овој бунар што го копам) да ставам два крста, место еден, за двојно да речам богу фала. Моето срце е полно со добри намери. Бог, се разбира, можел да постапи како сака, тоа е во неговата моќ, и не знам дали заради тоа може да му се оспорува добронамерноста. На крајот од краиштата, дури и да е овој свет, како што се вели, несовршен,  сепак треба да сме убедени дека не постои нешто само по себе што на човека  може да му ја земе верата. Важно е да се грижиш и за нешта кои од аспект на своето основно преживување се неважни. Уметност? Алтруизам? Да, драга Агна, токму така. Уметност, љубов, алтруизам!    
      Местово не може да се препознае. Се измени сликата. Наоколу, освен куп земја, стојат расфрлени алати, штици, испотени алишта, некое до половина полно шише со вода, празна кутија цигари. Како што ме знаеш педантен, јас би сакал веднаш сето тоа да е чисто, прибрано, а тоа сè уште не е можно. Вчера за ручек, жената на Јован, Ратка, му потури на Пандила да си измие раце. Тој не крена поглед. Тресејќи ги дланките, ја сврти главата во правецот каде што паѓаа капките вода.
      Пиши ми брзо и кажи ми до каде стигна со работата на студијата“. 
      Не може да избега, да не се издаде. Неговото издавање се повторува, некаде поотворено, некаде подзатскриено. Неопходно му е да го споменува она „добри намери“. Како го проѕрел оној автор на поговорот кога вели дека тие добри намери, кои Симон му ги припишува на својот јунак, се всушност плитки и самозалажувачки, дека зад тоа стои една неизлечива ароганција. Знам дека Симон знаеше за  сличен пример, за тоа се раскажуваше во крајот. Се случил пред повеќе години во Сарајаново, отаде сниската гола планина на исток. Бившиот учител, несреќен заради затворањето на школото, презема на себе да се изгради цвеќарница што ќе помогне да заживее Сарајаново и, еден ден, можеби да се отвори пак училиштето. Толку се занел во таа идеја, што од селото направил просто еден логор, сличен на казнен работен логор. Се разбира, за „доброто“ на селото. Велат дека и денес стојат остатоци од несудената цвеќарница, во која никогаш не расцутил ни еден од каранфилите што ги  планирал да се садат, а за што се допишувал дури со Холандија, земјата на цвеќето. 
      Туку, никој никогаш не извлекол поука. Човекот не е способен да извлече поука, а Симон, не се ни обиде, туку туркаше само напред, до самиот крај.
      Ден или два откако го испратив писмото до Агна, забележав дека работата на копањето на бунарот губи во своето темпо. Компресорот долу навистина татнеше, Вангел ја полнеше кофата, но бидејќи веќе беа отишле до поголема длабочина, Пандил не можеше да влече горе со голема брзина. Се жалеше на болки во рацете, на скинатост во снагата. Кофата веќе не ја влечеше со отсечност, со оној ритам: Еден, два, три; еден, два три! Почна да потклекнува и дури да паѓа на колено. Се срамеше. Зачестија и одморите и јас, колку и да имав разбирање за уморот, почнав да се јадам и да покажувам нетрпеливост. Ратка веќе почна да готви и по нешто и да снабдува од маказаречките продавници. Се купуваа артикли и од домаќинствата на Маказар, за чудо, секогаш по повисока цена отколку на пазарите во Монастир  или во Ресна. Луѓето употребуваа еден аргумент: Го имаш тука, не трчаш да го бараш, и свежо е. Добро! Секоја полза се стреми да се оправда. Жегата правеше да се лее  пот и на  копачите им требаше многу сол. Не знам колку кутии сол тие денови, од онаа од половина килограм пакувана во кутии од бел картон со втиснати сини букви, оставав како ненамерно во просториите каде што беа сместени работниците и кутиите ги наоѓав празни. Најпосле, една квечерина, се појави онаа будалетинка, оној човек со силен глас кој при поранешните посети предлагаше гараж и синема на отворено. Додека копачите мислеа што да се стори со влечењето на земјата горе, човеков им вели: 
      „Кај Гадафи, во Либија, кога копаат бунари, кофата со земја ја влечат со магаре!“
      Хм, сторија луѓето. Магаре не можеше да се најде, но се најде маска. Овие животни најчесто се сперливи, не можеш да ги фатиш ни за глава ни за опашка, но оваа на Атанас Бамбо се погоди кротка. Оди ваму, оди; оди таму, оди; сврти лево, сврти; сврти десно, сврти; оууу, стој, застанува; врати назад, враќа. Убавина невидена! Шест марки во денарска противредност на ден. Од Атанас Бамбо можеш да очекуваш секаква помош - ако платиш. Тој не разбира од заедничко и општокорисно добро. Но ако нешто направиш ти, со свој труд и со свои пари, тогаш тоа го признава и за свое и за општо. Требаше да се направи мало скеле и макара. Тука се изгуби еден ден. Кофата, сега нова и поголема, се врза со челична сајла и, преку макарата, за амовите на мазгата. Мазгата се викаше Анка. Ајде, Анка! Таа тргнува напред, кофата од бунарот полека се крева преку макарата по која се лизга сајлата, Пандил сега само ја подзема, ја истура на купот, јас ја враќам мазгата назад, рикверц, по истиот правец (мене ми се падна во дел оваа работа), кофата се симнува долу, Вангел ја полни, и пак сè одново. Повремено, од под сенката на сливата, бабуњосан и потен, се јавува машинистот. 
      „Пополека води ја маската“, ми вели, „да не му избега на Пандила кофата од раце“. 
      „Што велиш?“, го прашувам јас, бидејќи не го дослушувам додека тапкам пред животното фатен за оглавникот. 
      „Пополека води ја маската“, повторува тој. 
      „Добро“, му велам јас, обидувајќи се да го скријам гневот. 
      Моите алишта полека стануваат како алиштата на другите, жива вода, се лепи прашина. Патиките, исечени одзади, направени како влечки, се жешки, ги поднагазувам, тие ми се одлизнуваат, но кофата веќе брзо се враќа и пак полна се појавува. Пандил ја подзема и ја истура. Кај мене се враќа надежта.  
      „Како е?“, се јавува пак Коле од под сенката.
      „Што?“, се огласува оздола Вангел и гласот излегува нејасен, измешан со боботењето на компресорот.
      „Менува ли земјата?“, прашува и гледа во шарите на снагата направени од лежењето. Ја крева споро раката и отсранува по некоја залепена сламка.
      „Не менува“, одговара Вангел. 
      И Пандил врти со главата, изгледа разбра. Јас често подзастанувам блиску до дупката и одмерувам. Да видиме, велам, да мериме, до која длабочина сме стигнале. Другите молчат. Рано е за мерење, вели по некое време машинистот. Земјата е сè иста, плазика, нешто меѓу камен и земја. Веќе почнува да нè фаќа она љубопитство, или нетрпение, земјата веќе да смени. Малку, малку, и некој од нас ќе рече: Еве, сега, за петнаесеттина сантими и ќе смени на песочно. Ќе поминат тие петнаесет сантиметри, ќе се јави друг: Сега веќе, кај да е, ќе смени! Абре ќе смени, како не ќе сменела! Прво, прво, не ќе биде толку црвена, ќе се јави друга боја. Ами, друга боја мора да се јави! Ќе биде како чакал во речиште. Е, како чакал, тоа дури најпосле. Ама ќе биде како чакал. Абре, ќе биде, како не ќе била. А ти, Пандил, што велиш? Овој зинува да се насмее и така, зинат, ја истура кофата земја. 
      На дваесетти август им исплатив на луѓето една третина од сработеното. Да имаат в џеб. Во бунарот веќе спуштивме не една, туку две скали, врзани една за друга, за слегување и за качување. Се сторија повеќе од осум метри, не може едноставно да се слезе долу. Не е сега само жегата што ги убива работиците, туку големата неизвесност. Кога градиш куќа, градбата се крева, гледаш како расте пред тебе, и знаеш, макар и по многу маки, за крајот, за покривот што ќе следи. А ова копаш, слегуваш, а не знаеш до каде, ниту знаеш каков ќе биде резултатот. Истиот тој ден, дваесетти август,  Вангел оздола објави дека земјата менува. Тоа беше голема возбуда, но промената беше таква што одвај се забележуваше и ние продолживме со нагаѓањата: ќе смени сосема брзо, не ќе смени, ќе сврти на песочна, не ќе сврти. Еден вели на толку метри, друг на олку, трет кажува пример дека некаде и на дваесет и две, не нашле вода. Дури и Коле од под сенката почнува да покажува нестрпливост. Седнува, станува. Поправо, сега веќе кај работниците не е во прашање нестрпливост, колку амбиција – сакаат да имаат успех, никој не сака јалов крај. Почнуваат самите да го скратуваат одморот и, сконцентрирани кон длабокото, многу повеќе молчат.  
      Сонцето само што свива од зенитот по својот широк лак. Машинистот се поместува под дрвото како што се поместува сенката. Водејќи ја маската, се замислувам високо, на некоја точка од пепелавото небо, и ја гледам малата копачка дружина долу: двајца мрдаат во црвеникавата дупка, еден горе подава раце напред и ги враќа назад, маската како црн гуштер тегли споро донекаде, застанува и се враќа. Густата жега ги забавува движењата. Ја водам маската, тетеравејќи се со нагазените и испотени патики. Околу маската се собираат муви и ѝ се пикаат во краевите на очите. Таа ја зафрлува главата, ги брка мувите, но тие пак се враќаат. Нивната глупава упорност  ми ги дразни нервите. Сонцето ќе нè усмрти сред купот црвена земја. Во еден момент, од под сливата се поткрева машинистот. 
      „Гори“, вика едно време, и ги крева рацете кон запад. 
      Му го гледам црното мрсно лице што се отсјајува на сонцето, засилено сега со некоја додатна пожарна светлина. Сите оставаме сè крај себе, јас оглавникот на маската, Пандил кофата, Јован и Вангел излегуваат од дупката. Стоиме со зинати усти свртени на запад, како прогонети богомили, исплашени од папските орди. На работ од планината се крева голем пламен. На лицата го чувствуваме топлотниот удар. Долу откај куќата, Ратка, жената на Јован, вика за ручек. Но тоа е сега неважно. Во мигот, над нас, и по целиот предел, паѓа огнот, парки жар. Маската се отима, сака да бега. Тивок, жежок ветар, ги носи огновите кон нас и фрла жарје и паулици сред сувите треви.
      Вечерта, доцна, кога на запад веќе беше папсана црвената светлина и јас полека се смирував, на листот хартија, во одвај започнатата повест, го напишав токму тоа: 
      „Тивок, жежок ветер ги носи огновите кон нас и фрла жарје и паулици сред сувите треви…“ 
      Немир внесе пожарот во мојата душа, иако не гледав непосредно зошто би бил јас душевно вознемирен. Можеби затоа што копањето напредуваше, мојата велика замисла се обликуваше и можеше, кај да е, да се очекува да се појави водата. Надворешните опасности, пожарите како овој,  поплавите, одроните на планините, земјотресите, можат да го уништат мојот успех и да ја направат ништожна мојата идеја, да остане ископината како некој остаток од минатото. Треба да се сфати, ѝ пишав во едно писмо на Агна, дека јас не се трудам за себе, туку за сите на кои им треба и вода и поука. Во книгата Сирахова се вели: „Мудрецот добива доверие од својот народ; името негово ќе живее довека“.
       Најпосле, на дваесет и трети август, ден среда, се појави водата. Во еден момент  запре боботењето на компресорот, а потоа се слушнаа извици. Јован и Вангел викаа во ист глас. Ние што бевме горе, веднаш се најдовме над дупката. Баравме агол на светлината за да го видиме доказот долу. И навистина, на дното се правеше едно окце, мало водено огледалце. Не можев да го препознаам машинистот. Оддеднаш тој  беше друг човек, буден и подвижен. Стрча кај машината, ја запре и  еден момент потоа истрела два истрела со пиштол. Го обвјави, како што рече подоцна, излегувањето на водата. Пиштолот го чувал во една кутија за алати за машината. Сега тој беше прв, безмалку сета заслуга беше негова. Јас требаше да наредам да се продолжи со работа, но продолживме дури откога се возбудивме и се напивме. Копачите се олабавија, ги отпуштија нервите затегани на пеколното сонце дваесеттина дена. Јас, работодавецот, не толку што бев возбуден, колку што бев восхитен. Вирчето вода долу за мене имаше значења, што за другите ги немаше. Додека јас бев отсутен, обземен со себе си, Коле наредуваше околу пијачката. Двата истрели се слушнаа во Маказар и многу луѓе почнаа да дотрчуваат. Некои од нив не сфатиле зошто се истрелите, дотрчале по пукотот. Ѕирнуваа долу во дупката и, голем број од нив, остануваа како згрчени, мислиш фасцинирани од оваа надеж сред  изгореното Маказар. Со устите испукани, пришт, изговараа по два збора и остануваа простум на купот земја. Ќе има време за славење. Сега знаев дека до празникот, до кој остануваа само уште пет дена, не ќе може да се лее. Сеедно! Треба сега да се продолжи уште донекаде со копањето, да се направи подлабоко лежиште за водата, а потоа да се изѕида бунарот. Се влечкаа купишта камења, по два, по три, се спуштаа долу во котелот, преку макарата, а Вангел од Пустенец  ѕидаше. Беше горд, со право, на својата мајсторија. Не ја криев својата не само восхит, туку и зависта, над тоа убаво нешто. Но ова не го спречи Вангела уште еднаш да ме уцени. 
      „Како што гледаш, “ми вели, „ова ести мајсторска и опасна работа. Посебно првата половина од единаесетте метри“, ми вели“. „Затоа“, вели, „тие метри од ѕидањето треба да се платат дупло. Бива, не бива“, вели, „кажувај!“
       Ех, што можев да кажам! Мојата идеја се обликуваше и јас брзав напред со заокружувањето на моето дело. Најпосле измеривме: едно метро и дваесет сантиметри завирена вода. Го затворивме бунарот  и понатаму  да се вири за подоцна, кога ќе биде полн, да се почне употребата. Тогаш, радост наша, ќе биде и големата свеченост.      
      Сред ноќ, низ отворениот прозорец на собата од старата куќа каде што спиев, и по неколкуте дена, ми се чини, доаѓаше мирисот од опожарената шума во планината. Ги слушав штурците, тие ја пееја својата песна. Непрекинувана од други звуци, таа песна само уште повеќе ја потенцираше големата тишина и далечната осама, чувството на носталгија, на тага, од кое, ноќум, еве, не може да се одбрани ни еден градител како мене, ни еден копач на бунар, водач на маска, дури и кога големата идеја веќе се овенчува. Знам, стравот често доаѓа кога напрегнатоста од успехот е најголема, кога радоста е највисока, зашто тогаш има што да се урне. Ноќта одминуваше. Дали постоеше друг свет надвор од овој, под ова ѕвездено небо? Можам ли да речам, како оној голем филозоф, дека ѕвезденото небо над мене и моралниот закон во мене, се нештата кои ме определуваат? И што да напишам? Во машината до мене стоеше ставен лист хартија, потсетник на мојата неостварена повест, на кој сега отчукав неколку реда, повторување на зборовите  што ги рече денес Вангел:
      „Сега, Симон, нема што, утре заминуваме. Брзаме кај своите, да се измиеме и да се преслечиме. Работата се сврши како што треба, па можеме да бидеме рамни пред себе и пред бога. Многупати ноќум се будев и мислев кој камен каде да се стави, каде да се поткрши, каде не. Некој ќе рече не е важно дали е убаво, важно е да служи, а јас не мислам така. Јас велам дека многу е важно какво е нештото и по изглед, како е наместено и подредено и дали има складни мерки за окото. Значи, не е само да служи. Ако било така, тогаш зошто бараш убава жена, а не само силна, и цветот зошто ти е убав, сигурно не само зашто врзува плод…“
      Седнат сам до масичката со машината за пишување, сред бледата светлина од лампата со слаб напон, ги препрочитував редовите. Седев потоа и гледав, сам, како задоволен човек, но во некоја неизвесност. Десно до машината  го забележав големиот плик што ми го донесе утрото поштарот. Подадов рака за уште еднаш, сега во ова ноќно доба, да ја видам увеличената фотографија што беше внатре и која ми ја беше испратила жена ми Агна. На фотографијата бев јас на дванаесетгодишна возраст. Агна ја нашла малата фотографија во еден од старите албуми и решила, за да ме израдува, од неа да порача да се ископира голем формат. Во долниот дел од фотографијата, во две колони, со нејзин ракопис, беа испишани стихови кои зборуваа за човек кој од својата педесетгодишнина го гледа во себе детето како се искачува по ридот, торбето назад, усните издадени напред, брза кон високата прозрачност од каде што се гледа светот, големите кули и градови, се искачува упорно и постојано, за да го дофати и да го осознае она што сè уште му е скриено, далечно и тајно. Ја вовлеков брзо фотографијата назад во големиот плик. Како да се разбудив. Морав да се одбранам од секаква патетика. Моето искачување, си помислив, сè уште не е сосема завршено и кога ќе заврши, тогаш ќе се направи потребната увеличена фотографија. 
      Долу, во приземните простории, двајцата копачи, и Коле машинистот, ја спиеја кај мене во Маказар последната ноќ,  спиеја во длабок сон, толку длабок и тежок, што не им даваше да сонуваат. Помислив дека и Јован сега спие, и Ратка спие, и шесте деца се заспани кое каде се нашло во куќата, се свило како што го навалило сонот. И денес забележав како Ратка му потурува на Пандила да си измие раце и како тој не го крена погледот кон неа, не знам, дали од срам или од почит, или пак заради некоја скриена мисла и тајна желба.
      3
      
      Направив неколку нацрти за тоа како ќе изгледа бунарот однадвор, каков капак ќе има, место сегашниот привремен, каков покрив и со какви керамиди, како ќе изгледа просторот наоколу. Во секој случај, над бунарот еден багрем ќе биде посаден, а сиот простор наоколу ќе биде парк со клупи. Во скицата за  паркот, освен нови - кедри, туи и елки - ги вклопив старите околни дрвја, оние што можеа да се одберат и да се искористат, како и сегашната жива ограда од кленики скраја подолу. Земјата долу ќе се изработи, ќе се израмни, ќе се посее со англиска трева и низ неа ќе водат мали поплочени патеки. Тоа ќе биде место за собирање навечер, за средби и разговори. А водата си е вода, ќе леат сите, ќе тропаат кофите, ќе висат на багремот ченгелите. Нацртите ги ставив во папка и внимателно ги чував. Кога ќе одам во Монастир, си реков, ќе направам копии и ќе ѝ ги испратам  на жена ми Агна. Таа, бидејќи го знае просторот, сигурно нешто ќе додаде. И треба, си реков, во сето ова да има дел од неа, од нејзиниот вкус и од нејзиното благородство.   
      Ослободен од онаа напрегнатост во деновите на копањето, сега веќе без работници околу мене, повеќе од две недели мислев на повеста што требаше да ја напишам. Бунарот беше оставен да се полни. На петнаесетти септември, летото сè уште стегнато, пекол, како што се вели, отидов да наѕрам. Беше околу шест часот попладнето. Го кренав капакот и погледнав долу. Ништо не блесна. Се извртив да застанам така што да го засенам сонцето за да ми светне водата долу и уште еднаш се наведнав. 
      Бунарот беше сув!
      Не можам да ја опишам таа состојба, отпрвин на неверба, а потоа на изгубеност и страв. Ја кренав главата и се изгледав наоколу. Во тој миг се случи тука да врви Пере Катин, зетот на Сотира Лекоски. 
      „Нема вода!“, викнав кон него како да барам помош, држејќи се со едната рака цврсто за капакот. 
      Тој застана, ме погледна, и самиот зина. 
      „Нема вода?“ 
      „Нема“, повторив јас. 
      „Абре, аман!“
       Тој дојде и се наведна над бунарот. 
      „Вистина нема“, рече подзинат кога ја извади главата горе. 
      „Нема“, реков пак јас. 
      Тоа што се случи потоа не беше Пере да стои со мене и да се чуди, туку речиси со трчање отиде кон центарот на Маказар. Јас отсутно стоев до бунарот со суво дно, фатен за капакот како за рака од мртовец.
      По малку време, еден по еден, почнаа да пристигнуваат  луѓе. За час или час и половина, целиот простор наоколу беше полн со народ. Немаше ни четвртина толку народ на денот кога излезе водата. Еден по еден, се изредија над мртовецот, му погледнаа во сувото лице. Нема да раскажувам за сите мислења што се кажаа за тоа каде можела да исчезне водата, кога и каде се случило нешто слично, за сочувствителните зборови кажувани на некој посебен, маказаречки начин, за помолчувањето и вртењето глава. Јас дури не ни бев во состојба да забележам сè што се случуваше во тој час, но паметам дека, кога се затемни, еден по еден или во мали групи, вревејќи, заминуваа, а јас останав сам.  
      Побрзав, дури беше време, да му порачам на Јована утрото уште рано да дојде. Не заспав до зори. Испитував, се препрашував, што можело да се случи. Одев наваму-натаму низ собата, се вѕирав во дното на бунарот, гребев со прсти по песокот, но знаев дека можам само толку, да замислувам. Не можев да слезам долу  и да видам одблиску и со рака да пофатам. Никој ништо не може да ти каже, секој ќе ти го рече само она што го знаеш: Абре, имаше вода! Ех, и јас знам дека имаше. 
      Има нешто жестоко кога се во прашање бунарите: не можеш да ја видиш опачината. Не можеш да ѕирнеш од внатрешната страна.
      Утрото кога дојде Јован, го замолив да слезе долу. Скелето со сајлата сè уште стоеше фрлено крај оградата од кленики. Го исправивме. 
      „Да видиме како изгледа долу“, му велам. 
      „Нема што да се види“, вели тој. 
      „Земи мал копач“, му велам, „и копни“. 
      „Не смее да се копа надолу“, вели. „Да не беше изѕидан, ќе можеше“. 
      „Добро, можеш само малку да копнеш, да видиш на што можеме да се надеваме“, велам јас со молба како што моли очајник. 
      „Се затнале жилите“, вели Јован. 
      „Гледаш“, му велам, „сигурно се затнале. Земи кофа, кога ќе ја наполниш, јас ќе ја истргам нагоре“. 
      „Добро“, вели тој, „за кофа-две, не е проблем“.
      Ја завитка едната нога околу сајлата, со рацете цврсто се фати, и јас внимателно ја одвивав макарата надолу. Го слушав како зборува нешто долу во темното, но не го разбрав. Требаше да вика. Потоа се чу тапо копнување. 
      „Влажно е“, го слушнав како рече, “но ја нема водата“
       По некое време викна: 
      „Тргај ја кофата!“ 
      Ја истргав и ја фрлив земјата. По малку време, пак викна, и јас ја истргав втората кофа. Потоа јас пак ја спуштив сајлата за тој да се искачи горе. Ја загледував земјата во втората кофа. Беше влажна. Најпосле, каква може да биде, кога доаѓа од толкава длабочина. Кога ја истурив земјата од втората кофа, видов како испадна едно парче метал. Го зедов, гледам широко колку обрач од кофа, нешто појако, по рабовите нагризано од рѓа. 
      „Гледај што најдов“, му велам на Јована.
      „Фрли го, што ќе ти е“, вели тој.
      Немаше што да се прави, се разделивме. Јован, дали од знаење, или зашто ме гледаше во нерасположение, ми даде надеж. 
      „Ќе се врати водата“, вели, „рака сечам!“ 
      Го затворив бунарот. Тој замина по своја работа, јас со парчето метал в рака, останав тука. Немаше каде да одам, посебно не сега. Сега, со празен бунар во мислите, нема каде да одам.
      Сакав да ѝ пишам на Агна, но се поколебав. Што да ѝ пишам?
      Со парчето метал в рака заминав кон куќата. Бев го стегнал меѓу прстите,  како залепено. Чудно, како со магнет да се држеше за мене. Во собата горе го оставив на масата. Беше рѓосано. Зедов крпче и го исчистив. Рѓата си беше рѓа но, гледај, се покажаа некакви букви.  Ги ставив наочарите, двојка, за читање,  и неколку мига го гледав. Немаше сомнение. Пишуваше: „Поцо“.
      Гледај, прошепотив. Го превртив уште еднаш-двапати во раката и пак се загледав. Да, натписот се читаше јасно. Името на мојот предок. Возбуден, внимателно го ставив најгоре, на едно купче книги и, ставајќи го, се потсетив на патописот на Јохан Барт каде што се споменуваше името „Поцо“. Ја отворив книгата со тврди корици голем формат, и го најдов текстот под наслов „Маказар во патописите на Јохан Барт од 1858“. Текстот на овој пруски патописец го знаев од порано, но сега целата моја ситуација беше поинаква, така што, имав потреба пак да го прочитам. Го читав со трепет. 
      „Тргнавме од местото Ресна кон Монастир“, пишуваше Барт. „Од Ресна води еден кривулест пат нагоре до Дарванскиот премин. Тука е Маказар, село од седумдесет  куќи и околу 280 жители, и тука конакувавме. Нè прифати стражата што го чува преминот и нè предаде на селскиот мухтар кој се грижеше за нас до заминувањето следниот ден. Тие денови селскиот старешина беше зафатен, како што ни раскажуваше самиот, со идеите и волјата на еден голем добротвор, трговец од Маказар во Истанбул, по име Никола Поцо, да почне изградбата на нова црква, да ископа голем бунар насред селото за доброто на жителите кои лунѕале по вода наоколу по изворите, да го поправи за своја сметка расклиматениот мост на Маказарската Река и уште некои други работи. Маказар е поставено на височина и го фаќаат ветришта што во зима прават големи соспи снег. Според дефтерите и според сведочењето на мухтарот, селото плаќа триесет акчиња годишно…“ 
        Други извори тука околу мене од кои би можел да дознаам повеќе отколку што знаев за човекот чие име беше испишано на металното парче, немав. Врската на тоа име со моето презиме беше очигледна. Јасно е дека се работи за мојот предок, но како потврда за тоа засега можев да ги имам само нејасните кажувања на луѓе, пишувани докази немав. Според споменатиот патописец, тој се викал Никола Поцо, а и јас бев Поцо, Симон Поцо. Совпаѓањето на самото презиме како презиме не би морало многу да значи зашто постојат толку исти имиња и презимиња. Но, сепак се работи овде за едно село, каде што друго презиме Поцо, не е познато дека постоело. Освен раскажувањата, макар и многу површни и колебливи, во моето семејство од колено на колено,  за мојот предок, а исто така и меѓу жителите на селото, во овој случај имаше барем две совпаѓања: прво, човекот што го споменуваше Јохан Барт под името „Поцо“ беше од Маказар, од каде што потекнував и јас, а и парчето метал со написот  „Поцо“ се најде во Маказар и второ, се потсетив и на тоа дека мајката на Надежда, старата, во една прилика пред да почнеме со копањето на бунарот, ми рече дека, според нејзиното сеќавање на раскажувањата на луѓе, на тоа место некогаш веќе постоел бунар. Значи, ние сме удриле не приближно, туку точно, на стариот бунар. Времето од нешто повеќе од еден век, го направило своето – изменета површина на земјата, во еден период засадено лозје, потоа и лозјето напуштено и исушено. Околината, исто така. Не може да се претпостави какви огради околу или во близина можело да има, како изгледало околу бунарот, каков покрив имал, ако воопшто имал, дали имало куќи поблиску отколку што се сегашните? Кои луѓе живееле најблиску, како живееле, што работеле? 
      Пишани документи немав, но ми беше надеж фактот што еден странски патописец се обрнал кон Маказар и пишувал за него. Тоа значи, си велев, дека постои извесна можност да останал некаде некој талог повеќе, некој посигурен и поопширен документ. Во моментот јас од родословното стебло, знаев по нешто сè до предокот Никола Поцо, дека се работело за моќно и старо стебло, но со целосна сигурност можев да зборувам само за последните колена, дека, на пример, дедо ми по татко се викал Стефан, а по мајка Славко и дека татко му на Стефан, мојот прадедо, се викал Митре. Стефана јас не го паметам, штотуку сум се родил кога тој умрел. Дедо ми пак по мајка (мајка ми беше од Севојно, сега не постои, го покрија водите на вештачкото езеро кое се вика според селото – Севојнско Езеро), го паметам. Беше крупен веќе стар човек, црвен во образите и, се сеќавам, скромен во давањето подароци. Еднаш му пишав на брат ми во Мелбурн и, не раскажувајќи му поединости, го прашав дали тој знае нешто повеќе за нашите претци. Тој во одговорот не покажуваше никакво посебно интересирање во врска со овие нешта, но сепак спомна дека имал чуено оти татко му на дедо Стефан се викал Митре и дека бил имотен, бидејќи, како што пишуваше, неговиот татко и, особено, дедо му, биле уште позафатени. Некогаш, пишуваше тој, половината од нивите, шумите, говедата и овците во Маказар, биле на родот Поцо, но подоцна семејството, или семејствата, осиромашиле, а по Втората војна и тоа што останало, било земено од државата како некој неправедно создаден вишок, кулучко богатство. Дека семејството некогаш било имотно и дека по Војната се случило она што го споменуваше брат ми, се разбира, и јас имав слушнато, но никогаш не сум се соочил со потребата подлабоко да ги разјаснувам тие  нешта, како што се соочив сега.
      Решив уште еднаш да ги прелистам патописите што веќе ги имав. Беа тоа близу три илјади страници. Се задржував на оние места каде што можеше да се претпостави дека можам да сретнам било каков податок. Најспосле, на некој начин, трудот не беше залуден. Во еден анонимен запис од 30 септември 1859 година, кој всушност претставуваше статистика за движењето на  бродовите и трговската стока од Цариград преку Трст во текот на таа година, се набројуваат бродовите по име, стоката што ја понеле и името на оној што ја испраќа. Во тој запис, под реден број 12, стои: „Друг трговец, Никола Поцо, товарил бали волна на брод што го изнајмил од Михаил Карајани од Мисолонги“.  
      Сега, со ова, се потврдуваа како точни наводите во патописот на Јохан Барт. Никола Поцо, со трговско седиште во Цариград, тргувал со светот, а според сведочењето на мухтарот, на селскиот старешина на Маказар, кој е наведен во патописот на Барт, тој одржувал врски и се грижел за својот крај. Треба всушност да се претпостави, дека теренот на набавките на Никола Поцо биле токму Реснанската нахија, Монастир и пошироко Солунскиот вилает. Му пишав писмо на Александар М., приредувачот на патописите што ги користев, да ме извести доколку располага со податоци сврзани за Маказар и, уште повеќе, за трговецот од ова место, Никола Поцо. Тој ми одговори дека, за жал, не може многу да ми каже за она за што се интересирам, освен дека располага со една многу кратка дописка објавена во „Цариградски весник“ од 12 март 1861, во која меѓу донаторите за читалиштето во Ресна стои и името на Никола Поцо. „Вреди да се истражи“, ми пишуваше Александар М., „дали Никола Поцо бил еден од поголемите сподвижници на народната култура и образование во тоа време, или е просто  трговец што помага од доброчинителни побуди“. 
      Во големиот историски архив во Монастир, не успев да најдам ништо што би ме водело во тој правец. Можеби би отпатувал во Истанбул, но ми требаше некоја посигурна трага до можните извори таму. Сега беше добро што барем за извесно време заборавив на бунарот, на сувото и мрачно дно што ме ужаснуваше. Моето внимание, иако пак по повод тој бунар, беше сега свртено на друга страна и ми обезбедуваше, ако може така да се рече, еден друг вид неспокојство. Целиот септември, најубавите денови, и еве сега почетокот на октоври, минуваат во знакот на тоа неспокојство, на тој немир, и во отсуство на било какво седнување зад машината за пишување. Мојата повест, која требаше да ѝ даде смисла на одлуката за мојата осама во Маказар, никако не напредуваше. Стоеја нафрлени овде-онде неколку реченици кои, меѓутоа, не можеа да се поврзат меѓу себе во некоја целина. Последната реченица што бев ја запишал гласеше: “Има нешто жестоко…  Не можеш да ја видиш опачината. Не можеш да ѕирнеш од внатрешната страна“.
      Најпосле, на почетокот од октомври, ми се чини беше деветти во месецот, чистејќи ги отпадоците во потонските простории што беа ги оставиле копачите од Пустенец  додека спиеја долу, завлекував рака и покрај голите и потемнети греди и, исто така, и во ќошовите на ѕидовите. Во една дупка останата на местото од отпаднат камен, прстите ми застанаа на ладен метал. Кога подобро ја завлеков раката во темното, видов дека е тоа лимена кутија, правоаголна, добро затворена. На некои места имаше дамки рѓа, но металот беше таков што не даваше значително да биде нагризан. Кутијата, реков, беше затворена со капак што обезбедуваше внатре да не може да влезе вода, ниту содржината да биде оштетена од оган. Излегов на светлината надвор, ја отворив кутијата, и од неа испаднаа куп хартии. Погледнав внатре и, уште еднаш ја истресов. Толку беше. Бев нестрплив да ги прегледам хартиите, но сепак, заради повнимателно  прелистување, се качив горе во собата и седнав на масата. Најпрвин видов некои листови испишани на турски со арапски букви, за кои претпоставував дека се  купопродажни договори, потоа потврди за заем со кирилски букви и еден куп листови, грубо подврзани, испишани исто така со кирилски букви, како и еден исечок од весник. Стануваше збор за исечок од „Цариградски весник“ од 1873, за допис под кој беше потпишан Димитрија Боте, учител. Кога погледнав пак на почетокот  на подврзаните листови пишувани на рака, заправо на првиот лист, видов една белешка во која се велеше: „Сиа животопис по сказание на Никола Поцо писал учител маказарски Димитрија Боте“. Потоа датум: 16 јуни 1872. Значи, авторот и на едниот и на другиот текст бил истиот, учителот Димитрија Боте, со тоа што е очигледно дека првин ги правел записите, а потоа дел од нив објавил во „Цариградски весник“ во форма на допис под рубриката „Портрети на видни спомагатели на народната култура“. 
      Според разговорите што ги водев подоцна со старите жители на селото, во Маказар немало семејство Боте, та заклучив, што набрзо од хартиите и ми се потврди, дека учителот веројатно бил од друго место, донесен можеби специјално од Никола Поцо за да држи училиште на народен јазик и, во тој случај, можеби и живеел во еден дел од куќата на трговецот, та тука останал и неговиот ракопис, спастрен подоцна од семејството Поцо во лимената кутија која, очигледно заборавена, стоела во дупката на ѕидот од потонот. Подоцна видов дека она што беше објавено во весникот по содржина соодветствуваше на листовите пишувани на рака, само што во дописот работите беа кажувани накрупно, без поединостите што ги имаше во подврзаните листови.    
      Што да кажам, како се чувствував во тој момент на откривањето на кутијата? Јас, значи, еве, имам длабоки корени. Чекорам по нечии стапки што се втиснале по маказарските патеки и врват низ времето. Ни моите потфати овде не се први и единствени. Пред мене веќе Никола Поцо ставил крст на црква, ископал бунар или засадил дрво. Му подавам рака и пуштам глас, тивок зов од овој час назад, кон неговото одминато време. Дали нашите судбини се врзани, или разделени засекогаш? 
      „Овие редови“, пишуваше во дописот на  учителот Димитрија Боте, објавен во „Цариградски весник“, „ги посветуваме на плодното дело на Никола Поцо, добротвор и поддржувач на народната култура и просвета, по потекло од Маказар, село во Монастирската каза. Неговото заземање за доброто, посебно на неговото родно место и на луѓето што живеат таму, трае веќе цели две децении. Овој висок, секогаш елегантно облечен господин, одважен во многу моменти од својот живот, во трговијата што ја врши и во управувањето со имотот, како и во заштитата од невољи на своите сонародници, има зад себе спомогнато изградба на црква и купување камбана, отворање на народно училиште, помош на читалиштата што почнаа поначесто да се отвораат во нашите поголеми и помали градови, градење и поправање на сето она што било потребно во неговото родно Маказар и друго.
      Еве што вели тој самиот  за себе и за неговото родно место: 
      „Маказар беше и сега е големо село и на важно место. Во годината 1841 изгоре во голем пожар. Селата тогаш лесно се палеа и лесно гореа, бидејќи куќите беа од плитари и со сламени покриви. По пожарот почнаа да се прават куќи од камен и со покриви, најчесто од плочи. Нашата не изгоре. Подоцна направив нова куќа, можев да поканам еснаф, бегови и паши. Уште немав ни цели две години кога останав сирак. Татко ми Гоше го беа убиле арамии на патот за Корча, додека патувал со карван. Никогаш не дознавме точно како се случило тоа. Остави двесте овци, три коњи и петстотини гроша пари. Набрзо ми умре сестричката Доља, а по малку време и братот Ѓорѓи. Гробчето на Ѓорѓи уште се познава, не го имаат срамнето дождовите. Останав со мајка ми, со сестра ми Аспасија, која на седумнаесет години се омажи во Лерна, и со брат ми Лазара, роден три години пред мене. Кога имав девет години се главив да служам кај реснанскиот Ризван-бег за храна и облека и за да научам турски. Сетне бев кираџија, па посетне  држевме со брат ми мала меана во Маказар. Кога имав дваесет години си купив коњ. Ми го украдоа. Купив друг и него јас самиот, без да сакам, го убив со пушката дури се одмарав на патот за Лева Река. Кога имав дваесет и две години, се оженив за Љуба од чесната и богата фамилија Наковци од Маказар. Ми тргна арно животот. Ми се родија три ќерки и по нив синовите Санде и Павле. Зедов и едно посвојче, Григур. Кога се ожени и се оддели, Лазар ми остави 25 овци. Полека, полека, докупував. Ги дотерав до шеесет и пет. По година-две се сторија триста, потоа петстотини, осумстотини… Приходите се зголемуваа. Моја главна работа стана трговијата со волна. Порано оваа трговија беше била забранета. Првин било така: ако продадеш толку и толку волна, една четвртина даваш на власта. Подоцна сосема се забрани и беше издаден ферман целата волна да се прибира од султанот за изработка на облека за војската. Така беше дури не се поништи забраната. Така до скоро беше и со имотот. Имот не можеше да се купи и да се има. Туку големиот господар Абдул Меџид, да му е големо името и славата вечна, даде право и на мухамедани и на други да имаат имот. Нејсе! Како што се ширеше мојата работа, така беа сè почести моите патувања, во почетокот со карваните, а подоцна за тоа имав свои луѓе. Ме познаваа сите од Монастир и Ресна  до Солун и сите ме примаа и ме почитаа. А продажбите најмногу ги правев преку Цариград, оти таму имав и свои луѓе што ме спомагаа со збор или со дело. Фамилијата и куќата на Ризван бег од Ресна ми остана како куќа во која секогаш можев да влезам, кај Абди-паша од Монастир, исто така. Син му на Ризван бег, Абдула ефенди, долги години беше офицер во воената комора што се грижеше за снабдување на војската. Како што се знае, стока извезував и преку Трст за земјите на таа страна. Поради потребата доста време да поминувам во Цариград, во 1849 година реков за мухтар во Маказар да се избере друг, оти дотогаш, тие години, јас бев мухтар, коџобашија. Го избравме Лазара, брат ми. Некои не се согласија, арно ама така беше најдобро, оти Лазар беше на добар глас.
      И, што да кажам, тие години многу работевме сите. Тогај , беше 1858, се зазедов да се изгради нова  црква, да се исправи камбанарија со камбана и што е најважно, во црквата се отвори и училиште и подоцна јас го донесов нашиов учител Димитрија да ги учи децата на народен јазик. Книги првин црковни се учеа, а подоцна и световни. Од спомагателните работи почнав со еден бунар што дадов да се ископа во Маказар, а за другото кажав и понатаму ќе кажам. За црквата многу ми помогна Беадин- паша од Солун. Ме пофалил кај султанот еднаш или двапати, пак сетне ми закажа и аудиенција, оти многу го молев. Јас тогај побарав неколку работи од неговото величество, а сè за доброто на луѓето од нашите краишта. Ете тогаш беше кога ми е даден ферман за градење на црквата и друг ферман за да се нареди да нема неправда при собирањето на џизието…“
        Сега работите ми станаа појасни. Мојот предок оставил траги што не се завеваат  (еве добив и потврда за бунарот во кој лежело она парче железо со написот „Поцо“) а и физички е опишан: строен маж, секогаш убаво облечен. Се трудев да си го претставам и да се потсетам дали некој од нас, последниве генерации, личи на него според овој, макар скуден опис. Брат ми не. Тој беше сунизок, на баба ми по татко, и повеќе итрец, отколку одважен. За себе нема што да кажам. Иако кај мене сигурно има една мерка на одважност, сепак не ќе да сум му сосема сличен. Никогаш не сум запнал ни јатаган, ни сабја на појас. Не носам ни мало ноже. Ни во облекувањето не сум внимателен. Се запуштам зафатен божем од поважни работи и поважни мисли. Можеби татко ми најмногу потсетуваше на нашиот предок. Тој беше  строен, човек со мерак убаво да се облече, а она што кај него понекогаш ќе ни се стореше одважност, беше изгледа повеќе инает или, што е поточно, тврдоглавост. Мајка ми беше добродушна жена и немаше сили (ниту сметаше дека ѝ е дозволено јавно да го проценува однесувањето на татко ми) да се спротистави на инаетот на татако ми, така што таа секогаш тој негов инает го поддржуваше, не како инает, туку како негово право, па дури и правда. Еднаш само му замери, во еден спонтан разговор, во времето на шеесеттите години пред да заминат во Мелбурн. Ги повелече вујко ми кој таму беше заминал уште пред Втората војна. Посетне тие го повикаа брат ми. Јас тргнав по друг пат, според сфаќањата на моето рано окружување, многу полесен, патот на моливот и белата кошула и вратоврска. Во тој разговор тогаш мајка ми му рече на татка дека со години, како млада снаа, од големата маса  за ручек и за вечера на која јадело семејството, таа станувала гладна. Не оти немало што да се јаде. Имало. Но, како снаа, морала да се однесува скромно и да не биде прва што ќе земе, а за тоа време членовите на големата фамилија, па уште и комшии, момоци и чираци, го довршувале јадењето. Сега таа му рече на татко ми: „Добро, бре, мажу, како не ти текна некојпат да свртиш очи, да прашаш да не сум гладна, да ми дадеше скришум корче леб?“ Татко ми беше вчудовиден. Никогаш не му паднало на ум такво нешто.
      Немав време да ѝ пишувам опширно на Агна, но не можев да се воздржам да ѝ напишам макар кратко дека сум возбуден и дека сум на трагата на интересни откритија. Во тој спонтан порив да споделам, при таа егзалтација, бев го напишал и следното: „Ќе им докажам. Ќе видат тие кој е нивниот бог!“ Подоцна морав многу да се бранам и многу да објаснувам што ми значело тоа, кому треба јас да докажувам и кој треба чиј бог да биде! „Што ти значи ова?“, ми пишуваше Агна. „Во таа изјава гледам агресија, скриена потреба некого да потчиниш и, уште, една многу голема лицемерност, проблематичност на твоите побуди“. Признавам, ме измести од лежиште овој напад, ми требаше време да се приберам и пак да се свртам кон моите интересирања. Ме погоди бидејќи го доживеав како израз на некое нетрпение на какво што од неа не бев навикнал. Ова беше реткост. Но, требаше да се одбранам. Мислев дека можам да ѝ го поднесам животот на мојот предок како еден аргумент и моите постапки, се разбира. Да, моите постапки!
      Седнав со лакомост да го прочитам она што беше напишано на подврзаните листови хартија, тврди и пожолтени, на аглите подискинати или свиени. На некои места беа поплукани од муви, што значи некогаш, во некој период, тие стоеле на отворено. Неколкупати ги помирисав листовите, божем ќе ја осетам аромата на времето, еден цел век на Маказар, исполнет со присуството на добродетелството на Никола Поцо, со неговите карвани коњи и камили, стадата овци, балите волна. Не ми беше лесно читањето, бидејќи се работеше за текст пишуван на рака, со својствен ракопис, ракописот на учителот Димитрија Боте, кој навистина беше педантен, но сепак својствен, а покрај тоа и текст пишуван со еден правопис на кој не бев навикнат. Ми помогна познавањето на старословенскиот јазик и, пред сè, историјата на јазикот и дијалектологијата. Господ да е на помош! Нема изгледа ништо во животот што се правело залудно. Можеби секогаш резултатите не ќе излезат на добро, но секако некаде во некој момент ќе се покажат. Јас некогаш на факултетот ги имав положено овие предмети и сега тоа ми беше добредојдено. Не паметев којзнае колку, но ги паметев главните знаци, транскрипцијата и изговорот и значењето на многу архаични зборови со старословенски корен. Текстот почнуваше вообичено за ваквите жизнеписанија. Јас тој и тој и така натаму. Но на почетокот на подврзаниве листови имаше една поединост што ја немаше во текстот објавен во „Цариградски весник“. Имено стоеше: „Јас раб божји Никола Спиро Поцо…“ Сега беше јасно дека оние иницијали што ги сретнав втиснати во текстот на црковното ѕвоно оној ден кога ја посетив црквата и гробиштата, а кои гласеа „Н.сП“, значат всушност „Никола Спиро Поцо“. Колку да потсетам, таму стоеше вака:“ Ова ѕвоно покланја Н.сП., хр. св. Богородица окр. Монастир, село Маказар ливено у Лариса, браќа Грегоријади 1861“.  
      Пред мене на масата беа пожолтените листови и јас ги читав натаму.
      „Кога тргнав да одам да слугувам кај Ризван-бег, имав десет години. Мајка ми спреми една бовча и се затскриваше да не покаже жал. Што требаше јас да носам кај Ризван-бег? Таму имаше сè, беговска куќа, еден сарај жолтееше како сонце. Неговите луѓе, сигурно по негово барање, порачале  да одам да работам таму. Што е право, тоа од атер за татко ми, со него Ризван бег беше бил во пријателство. Бегот првпат го видов не кога отидов таму, зашто тогаш ме зедоа постарите прислужници и ме однесоа во помошните згради зад сарајот, туку подоцна еден ден кога јас се најдов близу до предниот двор на жолтата голема зграда со долги правоаголни прозорци и оттаму можев да го видам како се качува на еден дораст коњ, опкружен со слуги кои, кога коњот се препна под шибањето на мамузата, се тргнаа скраја. Мислев дека ќе летне по отвореното поле  што се затвораше пред него со падините на Билга. Од тој момент, сонував да стигнам и јас да јавам коњ, имав мерак што ми остана, што се вели, до старост. Нејсе! Даде господ, тргна животот напред. Кај Ризван-бег работев четири години нецели. Слугував, послушен, а сè посилен растев и сè повреден бев во работата. Ме пуштаа и до дома во Маказар, да ја видам мајка, и пак се враќав таму во сарајот. Научив турски. Едно време со брат ми Лазара поработив кираџија, сетне и анџии работевме. Кога имав деветнаесет години, си купив еден коњ. Арно ама, еден ден, лето по сенокос, ова време вака, на зајдосонце, кога отидов да го земам од каде што го имав врзано да пасе во ливаѓето Бела Војца, не го најдов. Ми го украдоа. Кој беше, што беше, абре, дебре, не се најде арамијата. Во тоа време идеа банди од албанско, од правецот на Пустенец, крадеа и убиваа. Купив друг, арно ама, самиот јас го убив без да сакам. Јавав кон Лева Река, се сеќавам, осеќав една сила, младост. Не да јавам по патот, кој ми се гледаше премногу тесен и премногу рамен, туку скршнував лево и десно, го терав коњот да цапа низ реката и да се препиња, излегував од водата и пак влегував во неа. Во Лева Река ме чекаше тамошниот коџобашија, Спасе. Бараше да се договориме како да најдеме начин да се зачуваме од бандите  што идеа од Албанско. Ти, ми вели, имаш луѓе во сарајот во Ресна, и тие да ни помогнат како власт. Добро, ама тоа требаше да се стори со усул, зашто некои луѓе на бегот имаа, колку што знаев јас, тајни интереси со бандите. Легнав во една ливада крај реката, коњот до мене. Така легнат, со пушката до мене (секогаш носев пушка, Турците мене не ме гибаа) и зедов да нишанам, онака, од бес, неодредено. Сум изумил дека бев набил туфек во цевката. Чкрапнав и екна пукот. Во тој момент падна коњот. Сум го удрил  кај препонот на левата предна нога…
      Со време, во Маказар, на нашата фамилија Поцо и на онаа Кочовата, почна да се гледа како да се во натпревар. Не сакам за нив да зборувам, тие се покажаа жедни за крв. Биеја битка за да имаат коџобашии и свештеници. Имаа и еден игумен, Михаил, во Слапченскиот манастир. И затоа, кога јас станав коџобашија, мухтар, и подоцна кога го избиравме Лазара, ним не им беше право. Ама така беше волја на маказарчани. Кон нас беше родот Илиев кај што се омажи најстарата ми ќерка Менка. Таа се омажи таму со аир, откако отиде почнаа Илиевите уште повеќе да се богатат. Сторија едно чудо коњи, овци, друг имот, ама мене, со господа напред, никој веќе не можеше да ме стигне. Од ергелето од двесте и педесет коњи, еден дел патуваа како мои карвани по Румелија и до Цариград, а друг број ги давав под закуп. Целата Сина Планина беше послана од моите стада, осумнаесет илјади овци. Подоцна, пред да се оддадам само на трговија со волна, ја купив Билга Планина. Зимно време овците ги теравме долу до Катерник и подолу до Лариса. Откупував пасишта таму од беговските чифлици и плаќав дури до двесте турски лири, ако пасиштето беше големо. Од пасиштата што ги земав, некои ги користев јас, а други давав под аренда, со печалба. Имаше и други сточари и трговци - Науме Поцо, Серафим Кочов, Дудо Стефан од Маказар, Борис Цибале, Куно Пило и брат му Анѓелко од Сопотово, Иван Попчин од Далјани, Реџо Зега, Мулаим Пашко, Албанци од Кажен, Суљо Муча од Рободанци. Милан и Пандил од Монастир  тераа кожи, а Стојмен Доковски од Меглен, тргуваше со памук и со тутун. Имаше и други. 
      Многу ми помогна пријателството со  Беадин-паша од Солун. Јас го молев да ми договори ауденција кај султанот, како мухтар и како човек што ја штити државата, но и Маказар и целиот крај, зашто имаше неправди спрема рисјаните и за да има мир и слога, треба за сите да биде добро и според законите. Откога султанот Махмуд Втори ги ликвидира јаничарите, имаше одметници. Јас тогаш бев помлад и ако имаше некаде да се гонат одметниците, јас одев. Кога ме фалел кај султанот, Беадин-паша му кажал и за ова и кога неговото величество ме прими кај него, ме праша и за тие работи. Јас уште му раскажав за борбата што ја имав со Синан ефенди, исто одметник. Тој ѝ здодеваше на рајата и бараше млади девојки да му се праќаат во шаторот. Му ја отсеков главата и му ја однесов на Беадин- паша во Солун. Долги години ја носев неговата сабја како трофеј… 
      Влегувањето кај султанот беше голема церемонија. Јас, иако од забитите краишта на империјата, дури од Маказар, бев храбар. Облечен убаво, со беговска долама и со фес над кренатото чело, мислев светот е мој. И беше. На султанот му побарав да се издаде ферман во Маказар да се изгради црква, а во Кажен џамија. Тој крена чело, се зачуди. Зошто џамија? Јас му реков дека мојата трговија и мојата работа е поврзана со сите, и со рајата и со Турци, спрема сите, сакал нејќел, сум погрешил, та на овој начин сакам да ми се простат гревовите. Олаџак, рече неговото величество, браво! Друго што му побарав беше да се среди со земањето на даноците во нашата каза, зашто некои луѓе, реков, си го продаваат и последното нивче и добиче за да го платат данокот. Со што ќе работат овие луѓе ако си го продадат добитокот, од што ќе живеат и дали утре ќе можат да излезат во пресрет на власта. Тамам, рече султанот, аферим!“
      На мое големо изненадување, на задната страна од последниот лист на жизнеписот, се наоѓаше залепен со малку смола, колку да држи, самиот султанов ферман издаден на барање на Никола Спиро Поцо во врска со собирањето на даноците. Ферманот беше преведен. Текстот беше испишан со многу поситен ракопис, отколку што беше текстот на жизнеписанието, но и овој ракопис, очигледно, беше на учителот Димитрија Боте. 
      Веќе беше ноќ, јас седев под млаката светилка. Надвор беше задувал ветер, но јас го дофаќав шумот само повремено, по некој бран. Ми се губеше фијукањето, како што се губи ритмичното чукање на часовникот. Моето внимание сега беше свртено кон содржината на ферманот. Читав:
      „До уважениот везир, славниот мушир уредувач на светот, предострожен управител на општествените работи со прониклив ум, извршител на народните работи со правилен суд, градител на темелите на господство и среќа, кој ги зацврстува столбовите на среќата и сјајот, окружен со милоста на севишниот владател, до муширот на Румелискиот ејалет, мојот везир Ахмед Мулаим-паша – севишниот бог да му го продолжи господството, и до одличниот правник меѓу наибите, наибот на Монастирската каза – да му се умножи знаењето, кога ќе стигне високиов царски знак, нека се знае:
      Во бовчата за џезието во Монастирската каза отсекогаш имало по 98 листови од горна категорија, 950 од средна и 162 од долна категорија, вкупно 1112 листови на џизието, што се распордувале на рајата, населена во споменатата каза, и нивниот износ се собирал од споменатата раја по утврдена процена. Меѓутоа, од поднесената молба до царскиот Диван, рајата од споменатата Монастирска каза известува дека бившиот мутеселим Шефки-беј додал додаток и за оваа среќна година преку постоечките додатоци, со што ја покачил сумата на 135.000 гроша и со тоа ја натерал рајата да го продава својот недвижен имот за да го исплати данокот. Оваа состојба довела до осиромашување на споменатата раја, па моли да се издаде моја света наредба, упатена до тебе, споменатиот мушир, за да се отстрани сторената неправда...“
      Откога се кажуваше како точно да се постапи, по колку да се наплатува и како и според кои дефтери, и откога се додаваше дека преку кажаното „да не се зема ни пара, како ни за отворање на бовчите, така ни за „подароци“ за судиите и другите службеници, или за било што друго и повеќе да не ѝ се додева на споменатата раја“, ферманот продолжуваше:
      „Според тоа, кога ќе стигне и, штом ја сфатиш целта, содржината и прописите на мојот царски указ, да работиш и да постапуваш врз основа на изложеното, да вложиш многу напор да стапи во сила мојата висока наредба и да се трудиш на споменатата раја да не ѝ се прави неправда и да не ѝ се додева. Во оваа смисла се издава мојов високславен ферман. Повелам, кога мојата света наредба ќе стигне, да работите на изложениот начин, според високославната содржина и високславната наредба што налага покорност и приспособување. Вака да знаете и да верувате во светиот мој знак.
      Напишано на први во месецот Реџеп 1284 (20 септември 1858)“.
      Ја кренав главата. Сетив дека ветрот се стишал и низ едно од стаклата на прозорецот ја видов големата месечина. Станав да направам некакво движење,  да се пробудам од светот на мојот предок. Светилката потреперуваше од променливиот напон и ги зумираше шарите на ѕидовите правени од маказарскиот уметник – големите лисја од јавор рамономерно поставени и осенчени во еднакви правоаголници. Се доближив до стаклото. Светот надвор имаше жолтомодра боја, како мртовец легнат под црница, нешто дамнешно, мртво, а присутно. Не изгледа дека е стварно, а стварно е. Што е стварно? 
      „Ние имавме една црквичка“, се вратив на столот и продолжив да читам од подврзаните листови на жизнеписанието на Никола Поцо, „од земјата толку, едно метро ѕид да имаше, а нагоре беше од штици. Зедов да сторам да се изѕида нова црква. Султанот, значи, беше ми дал ферман слободно да градиме и, што е право, во градењето даде работа целото Маказар. На местото на старото црквиче тргна да се гради новата и тоа траеше неколку години. Кога дојде да ја постелиме црквата со камен, од оној посебниот што помага, заедно со куполата, да ѕвони гласот внатре, видовме дека немаме. Направивме договор со Мало Виштани да ни дадат шуплив гранит и тие ни дадоа, а ние им дадовме да покосат ливаѓе во Бела Војца колку што требаше да се отплатиме за каменот. Во тоа време јас одев-идев од Цариград, но останав кастилје кога дојдоа зографите. Ги пречека целото село со пукање на пушки. Мајсторот Артемие беше викнат дури од Бер, ама не се покажа до крај. Му вртеше окото ваму-таму по маказарските невести. Човечка слабост. Го избркаа нашите. Дојде сетне Мино зограф од Краново и ја заврши работата. Кога дојде на ред за камбана, јас реков, од мене ќе биде, како и бунарот, ќе кажам и за тоа, и самиот отидов дури до Лариса, кај браќата Грегоријади, ја порачав камбаната и се донесе, дури уште не беше ни изградена камбанаријата. Кога стигна ѕвоното, веќе можеше со ѕвонење да се огласи ако имаше богослужба и за смрт, помилуј господи, можеше да се бие траурно.
      Реков за бунарот. Беше мака, немаше вода блиску до црквата и стана муабет да се ископа бунар. Јас реков бунар да се ископа в село, зашто таму вода беше потребна уште повеќе. Суша голема, многу народ и стока, а малку извори. Стално имаше караници, до војна идеше, со Сопотово. Сопотоштани, поврзани со некои Турци, со рушвет, се обидуваа да тргнат од нашата вода на нивна страна. Изгореа луѓето, изгоре стоката. Во тие години две убиства се случија за бразда вода. Луѓето стануваа рано наутро, кога надоаѓа некоја капка повеќе, и уште в зори, почнуваа викотници. Некој некому му ја вратил водата, некој чужда бразда скинал. Ечеше Маказар од кавги. И едно лето, ми се чини беше крајот на јули 1862, реков да се најде тајфа и да се почне копањето. Кажав да се копа близу до куќата моја, малку погоре, на едно слободно место, а и широчко и не далеку од другите куќи. Јас не ја гледав целата работа, оти бев зафатен со трговијата во Цариград. Оставив да се грижи Јордан Илиев, момчето на ќерка ми Менка и Санде, синот мој, тогаш имаше осумнаесет години. Бунарот беше од мене, со благослов божја, за целото село каде што сум растел. Подоцна кога дојдов во Маказар, кога се вратив за стално, веќе тропаа кофите и местото кај бунарот беше станало едно место за собирање навечер. Мене душата ми беше полна, а мислам и на селаните. Вистина, некој ќе рече фала, друг ќе заборави да рече, но јас не гледав на тие работи…“
      Останаа уште лист-два. Легнав да спијам, но полната месечина и модрата светлина ме вознемируваа. Што е она, си велев, што го тера човека да биде, она што се вели, добротвор, да дава, да подарува, да гради? Дали само тоа дека стекнал имот и пари? Има илјадници места на кои можат да се дадат парите, да фатат или да не фатат место, а сепак човек одбира да ги даде на посебно место и на посебен начин. Се сетив на онаа потреба на Бога, како што бев читал еден божем полушеговит текст, да го создаде светот од себични причини, од потребата да биде обожуван и од потребата да има некого в рака. И, ете, и кога можеби не се во прашање највисоки побуди, можно е да се создадат големи дела, во случајот целиот свет, сосе нас луѓето, од трошка кал и едно ухнување здив. Никола Поцо вели: „Некој ќе рече фала, друг ќе заборави да рече, но јас не гледав на тие работи“. Лага е, си велев лежејќи во креветот на грб, со рацете прсти во прсти под тилот, ако не е лага, тогаш зошто воопшто имал потреба да го каже тоа. Да не гледал на тие работи немало ни да забележи дека имало и такви и такви, кои рекле, и кои не рекле фала.
      Лага е, ми рече по два дена и Владе Кочов, и тоа совпаѓање го доживеав како шок.
      Овој  човек јас досега не го спомнав. Сега ќе кажам дека со Владета се сретнав еднаш пред околу два месеца, беше јули, ми се чини. Еднаш дојде заедно со другите додека се копаше бунарот, но во таа збрка, при таа занесеност во работата, не дојде до некој разговор. Тој живееше во Монастир, а тука, во Маказар, во нивната куќа, доаѓаше многу често. Лете пак, речиси беше постојано во селото. Јас од порано знаев дека е тој незавршен историчар, но не знаев дека е толку упорствен. Нема да речам фанатик, не затоа што тој збор упатува на еден вид патологија, туку зашто навистина не би било точно. При онаа средба во јули, ме замоли да му ја дадам книгата на Алберт Сониксен, американски новинар и публицист, кој за време на востаничкиот период на почетокот од веков, се движел заедно со четите, вклучително, и во нашите краишта. Од сè што кажа уште при првата средба, добив впечаток дека многу знае, и тоа најмногу за настани и личности од нашето подрачје. Знаеше за султани и паши, за паѓање на династии, за движење на војски, за мировни договори, за дервенџиската улога на Маказар во еден период, за шумските стопанства, за поплави и пожари. И сето тоа со такви поединости дека, на пример, Ризван- бег од Ресна имал мала лузна под левата слепоочница, што мене ме здрви, потоа дека Беадин-паша од Солун имал дебела долна буза, дека на вториот ден од Негушкото востание не заврнало, како што се тврди, туку само заросило, што не е исто, и така натаму. Сега сфаќав зошто не ги довршил студиите. Просто немал време да ги чека бавните професори. Во сето тоа кај него, и што е обикновено во таквите случаи, немаше некој систем, но подоцна, кога стана прашање за историјата на неговото семејство Кочо, видов дека е неверојатно прецизен. Реков веќе, следниот ден, по онаа ноќ кога ги читав листовите со кажувањата на Никола Поцо, го сретнав уште претпладнето. Всушност јас, божем несакајќи, ја наместив средбата. Очигледно сум сакал да ја споделам мојата возбуда и тоа, немајќи посоодветен човек, токму со него. Веднаш му кажав, всушност се пофалив, дека сум нашол интересен документ, спомените на еден од маказарските првенци од минатиот век. Тој молчеше. Ќе ти ги дадам, му реков. И навистина му ги дадов. Дури по два дена попладнето ми ги донесе назад. И тогаш беше кога, без заобиколување, ми го рече она: „Лага е“. Јас се стресов, а потоа се накострешив.
      „Што е лага?“, му реков јас, воздржувајќи се да покажам дека сум љубопитен и дека се чувствувам предизвикан.
      Бевме во дворот тргнати да се качиме по скалите нагоре. Тој ми беше оддесно, облечен во долго носена кошула со сино-бели коцки од слаба чоја. Левиот ракав не му беше запетлан, ја немаше петлицата, та  висеше отворен надолу. Уште порано го имав прашано за возраста. Ми рече дека имал триесет и пет години, дека знае оти е крајно време да се ожени, но бидејќи нема постојани приходи, ниту посебен стан в град, а од Маказар веќе еднаш заминал, бегал од мислата за таа работа. Многумина така сме мислеле, му реков тогаш јас, а сепак се наредиле работите. И за тебе ќе се наредат, и ти ќе „скокнеш“, му реков, освен  ако не претераш крајно, тогаш тешко ќе те оженат. 
      Сега додека одевме кон скалите за да се качиме горе во собата, му го видов профилот, по малку пушкиновски, подаден напред, но целото лице подолгнавесто, горниот дел кај челото и очите поизразен, а долниот пововлечен. Имаше куса коса извиткана во ситни јазли, не мораше да ја чешла, ниту пак ја чешлаше.
      „Што е лага?“, повторив јас ставајќи ја ногата на првото скалило. „Зарем не постоел првенецот Никола Поцо?“
      „Постоел, како не постоел“, рече тој.
      „Тогаш?“
      „Јас работам споредбено“, рече тој, кога веќе бевме во собата горе.
      Се изненадив на зборот „работам“. Овој збор најмногу, во ваков контекст, го употребуваат оние што се претставуваат како видовити и надрилекарите. Но јас ќе згрешев ако Владета го примев како „надри“, бидејќи од сето што го кажуваше и што особено можев да го заклучам подоцна, тој навистина се трудеше да прави споредби и да користи, што би рекле историчарите, повеќе извори. Неговата мана, гледано од моја гледна точка, беше неговата ситничавост. Јас немав таква склоност и ме заморуваа таквите карактери.
      „Што забележа, а да не е точно?“, го прашав.
      „Точно е“, рече тој, „тврдењето на Јохан Барт, во еден негов патопис од 1858, дека во времето кога тој минувал низ Маказар, Никола Поцо се наоѓал во Цариград. 
      „Дали си запознат со патописот на Барт?“, ме праша.
      „Да“, реков јас, но бев изненаден дека е тој запознат.
      „Само едно“, рече, „не можеш секогаш со сигурност да се потпреш на пишувањето на Барт. Не дека лаже, не, туку тој не ги знаел словенските јазици, така што не можел во разговорите со луѓето да забележи важни поединости“.
      „Добро“, реков, поднаместувајќи ги подврзаните листови пред мене на масата, „но јасно е дека, независно што бил во Цариград, Никола Поцо бил обземен од работите во врска со неговото добродетелство“.
      „Добродетелство?“, се зачуди тој.
      „Добродетелство“, повторив јас. „Подарил, изградил…“
      „Не направил сè така и толку како што самиот се искажува во спомените“, рече Владе и додаде: „И тоа што го сторил, го сторил по висока цена. А да не зборуваме за побудите од кои се раководел“.
      „Не разбирам“, реков.
      „Прво и прво“, рече Владе, „трговијата со волна не му била главната работа за каква што ја претставува. Вистина бил богат, имал коњи и овци, но бројот е увеличен. Немал двесте и педесет коњи, туку сто и педесет. Оние други сто биле на зет му од ќерка му Менка и тие коњи од практични причини ги чувале во ист обор заедно со неговите и често ги користеле во заеднички работи, формирање заеднички карвани и слично. Еден добар број од неговите коњи биле полудиви, распуштени по падините на Сината Планина, така што одвај дел од нив можел да користи. Требало да има момоци подобри и повешти од американските каубои за да може да ги скротува и да ги обучува во амути и самари. Тој не кажува, но најмногу со коњите, па и со карваните, во оперативна смисла, што би рекле ние денес, се занимавал син му Санде. Што се однесува до посвојчето, Григур, навистина не давал раска да падне на него, го чувал како свое родено дете, но тоа било прашање на честа, односно на афирмацијата како чесен газда, на што Никола Поцо, очигледно, многу работел. Кога велам работел, значи навистина така мислам и така било. Тој работел на тоа, сакал така да се претстави. А што биле побудите, тоа е друга работа. Ќе зборуваме и за тоа  понашироко, туку сега беше зборот за трговијата.
       „Не може да не му била трговијата со волна главна работа“, реков јас, „кога во своите спомени не само што споменува градови, села и патишта по кои одел, туку  наведува точно и имиња на луѓе со кои се среќавал, а кои исто така се занимавале со тој вид работа. И уште нешто што ти секако не го знаеш, а што говори во прилог на ова што го тврдам јас, е еден извештај за движењето на трговијата преку Трст, објавен во „Цариградски весник“ од 30 септември 1859 година, во кој Никола Поцо се споменува како трговец кој извезол волна на закупен брод во некоја од земјите отаде споменатото големо пристаниште на најсеверниот дел од Јадранското Море. Тој и во спомените вели дека неговата трговија со волна се простирала и надвор од Румелија, па и надвор од тогашна Турција“.
      „Така погледнато“, рече со мала иронија во гласот Владе, „работите изгледаат вистинити. Но треба да се земат предвид и други околности. Бродот за кој станува збор воопшто не возел волна, туку оружје, и не во правец на Трст, туку обратно, од Трст кон Цариград. Тоа, се разбира, не може да се провери на страниците на „Цариградски весник“ каде што Никола Поцо имал свои пријатели и каде што, по линија на таканареченото доброчинителство, можел да има поддршка, туку во еден друг документ објавен во зборникот „Документи за историјата на трговијата на Европска Турција“ од страна на грчкиот конзул во Трст во тоа време по име Адонис Гленди. Во документот, за кој се вели дека бил сопственост на трстјанската поморска полиција, се вели отприлика следното: „Еден брод на сопственик од Мисолонги, а државјанин на Турција, закупен од извесен трговец Никола Поцо, беше запрен на отворено море и се констатира дека е натоварен со барут и со муниција за малокалибарски топови и за маузерки. Бродот бил пропуштен од царинските служби во пристаништето или од невнимание, што е тешко да се поверува, или заради земен рушвет.“ 
      Нема ништо за тоа што се случувало натаму со бродот, ниту пак тоа е важно за ова што го расправаме. Важно е дека се потврдува оти главната трговија на Никола Поцо не му била волната и другите ситни прехранбени производи, туку лиферувањето на оружје за турската војска. Оттука и врските  што ги имал со некои паши, како што е Беадин-паша од Солун, Исмаел-паша, командантот на главната команда на румелискиот корпус во Монастир, па и министерот за трговија Ахмед-паша. 
      „Сакаш да кажеш, ги поткупувал Турците“, реков.
      „Да“, рече Владе. „Во тоа нема ништо чудно. За тоа време тоа е една речиси нормална појава. Никола Поцо одлично се вклучувал во сето тоа. Освен со оружје, што била главна работа, неговите карвани натоварени со прехранбени, пред сè сточарски производи, оделе заедно со турските војски, со коморите. Никола Поцо практично учествувал во некои турски походи, или во задушување на рисјански буни и тоа во Тусалија и во Црноборската област“. 
      „Полека“, реков, „правиш предавник од него“.
      „Имал интерес“, рече Владе. „А едно време бил и под еден вид уцена“.
      „Што?“
      „Во врска со таканаречениот случај „Прислужничка“, рече.
      Се зачудив. Молчев и го гледав човекот пред мене, седнат на столицата со двете дланки споени една во друга и пикнати меѓу нозете подолу од скутот. Зборуваше и ги жулавеше двата палца, повремено нишкајќи се напред назад. Личеше на студент седнат на испит, но зборувањето му беше сосема различно: течно и сигурно.
      „Овие два дена“, продолжи Владе, „откога ги прочитав спомените, проверував во документацијата што ја имам и пред сè во хрониките за семејството Кочово“.
      „Ох, така кажи“, реков победнички јас, „семејствата Поцо и Кочовите биле во големо нетрпение и во еден вид натпревар за престижот во Маказар“.
      „Го имам предвид и тоа“, рече Владе, „но меѓу хрониките најдов еден исечок од грчки весник што излегувал во Цариград. Се работи за весникот „Еленико пневма“. Во рубриката дневни ситни настани, многу кратко, со ситни букви, обележан е и оној во врска со Никола Поцо. Самиот исечок е многу мал, а веста е практично од неколку збора, дека трговецот Никола Поцо бил притворен и држан две ноќи во истражниот затвор на улицата Хане заради, како што се вели, обид за силување на својата прислужничка.
      Се поткренав на столот, но не станав, а тој веднаш продолжи. 
      „За ова се споменува и во хрониката за Кочовите од првенецот на семејството Нико Кочов, но таму се вели само оти за ова се зборувало, дека се ширеле гласови. Така вели: „…Се зборуваше дека тој (Никола Поцо) ја извалкал честа на сите наши домаќини.“
      Последните зборови на Владе јас одвај ги слушнав. Бев шокиран од споменувањето на името на улицата Хане, улицата каде што се наоѓа и денес истражниот затвор во кој и јас бев држен една ноќ, по она недоразбирање околу плаќањето на хотелската сметка, откога во Истанбул дојдов по собирот на писателите во Измир, за да ги земам парите испратени од татако ми преку Сити банк. Ми требаше голема сила да останам мирно седнат на столицата наспроти младиот човек, без да ја оддадам возбудата во мене.
      „Не сум знаел“, извикав, „дека еден помлад човек како тебе, може да биде таков клеветник. Во тебе сè уште е присуна омразата на родот Кочов“.
      Се повлече малку на столицата, посигурно се потпре, но не рече ништо. Извесно време молчеше. Потоа, занемарувајќи го мојот бес, продолжи:
      „Оттука понатаму, целата таа работа може да се реконструира, но не врз многу сигурни извори. Она што се знае како сигурно, а за кое недвосмислено е кажано во записите на Нико Кочов, е дека Никола Поцо до средината на шеесеттите години, повеќе престојувал во Цариград, отколку во Маказар. Зошто?“
      Го гледав како зборува без да ја измени својата поза. Поважно му беше течението на историјата, отколку мојата вознемиреност и лутина.
      „Зошто?“, изустив и јас со стегната уста.
      „Во Цариград, Никола Поцо имал друга жена, некоја Ерменка, со која живеел полујавно и која имала една ќерка. И тоа е таа, паштерката, која тогаш, во 1859, кога е датиран исечокот на весникот, се обидел да ја соблазни, а не прислужничка, како што стои таму. Девојката тогаш имала петнаесет години и скандалот го објавила Ерменката, мајката, така што полицијата морала да се заземе, меѓутоа сето тоа истата таа полиција брзо го забошотила. Се претпоставува дека од полицијата и била информацијата, штом веќе морало да се дава некаква информација, дека не се работи за ќерка, односно за паштерка, туку за прислужничка. Како што реков, сè до овие настани, кога Ерменката го напуштила, и до нешто подоцна, тој во Маказар доаѓал ретко, а на семејството и на жената им испраќал што им требало, по карваните и по другите патници, пријатели. Жена му Љуба, најпрвин како жена, инстиктивно почувствувала, а потоа и луѓе ѝ потврдиле, дека Никола во Цариград живее со друга. Кога во 1857 година мажот ѝ дошол во Маказар, таа му рекла дека сака да оди со него во Цариград. Се разбира, тој бил изненаден од едно вакво барање, но не можел да не го поврзе тоа со неговата ситуација, со „мувата на капата“, со Ерменката. Дотогаш сите деца им биле изродени, шест на број сосе посвојчето Григура - Санде, Менка, Пандора, Павле и Владанка. Тој мислел некое време, а потоа подло смислил. ¥  рекол на Љуба: Добро, дојди, но не можеш да ги носиш сите деца. Земи ја само Владанка, другите се поголемки, остави ги. Љуба ја спремила Владанка, стегнала заби, и тргнала. Стигнале во Монастир, за оттаму да одат кон Солун и  понатаму со брод до Цариград. Не издржала, станала и се вратила кај децата во Маказар.
      Ете, тоа е семката Поцова, лицемерната и неверничка семка на Симона!  Луѓето со право  велат: Крушата под круша паѓа! Љуба, како да ја гледам, молчешкум поднела. Што морала таа? Морала да ги чува  толкуте деца, да се грижи  за сите мали и поголеми нешта, да го поправа расипаното, да го оздрави болното, а тој, Никола,  се бавел божем со големи работи, го гледал светот „ од точката од која и бог нè гледа нас“, што би рекол Симон, и од таа точка, се разбира, мислел дека му е дозволено да издржува и друга жена, љубовница Ерменка, па уште и паштерката да ја соблазнува. Јас барем можам да речам не. Готово! А таа, Љуба, не можела, трпи и црнеј, крепи ја куќата, за кога ќе се врати тој, големиот домаќин Никола, чесниот божем и почитуваниот и од слуги и од Турци големци, да му биде сè подредено и зачувано. Мажот може, а неверната жена ја стрижеле до кочан, ја качувале на магаре, ја удирале со дрвен чекан по глава, како во оној филм. А слушај, и таа била од крв и месо, од плот, да знаеш! Вие мажите сакате да мислите на своите жени како на асексуални суштества надвор од својот кревет. Сакате да мислите така, па добро, ама тоа не е точно, никогаш и не било, само што жената немала избор, ни излез, морала да ја сузбива својата сексуалност и да  биде одговорна. Страдањата не ги излечило времето, но некои болки ублажило. Јас, еве, сега, можам да речам не, раскрстив, и по читањето на овој ракопис, секој ден повеќе, вака или така, ќе бледнее споменот, ликот ќе му бледнее, ќе исчезнува како што исчезнува мртовец. Повреденоста во мене ќе го истисне, ќе го отфрли, ќе барам здраво место, тврдо тло, на кое ќе треба да ставам нозе и да застанам. Тој, Симон, во ракописов ѝ го нашол решението на Љуба, ја вратил кај децата, единственото можно и цврсто тло. Што би напишал за мене? Би сакал да знам што би напишал? Дали би ме вратил и мене кај децата. Ако ме познава добро, ако ме запознал во овој наш проклет заеднички живот, сигурно не би ме вратил. За мене децата беа едно, но љубовта кон него друго. Не можеа да се заменуваат…  
      „Не замислував“, реков со повишен глас, „дека постои човек во Маказар со толку бујна фантазија. Па уште ладнокрвен. Ти си, очигледно“, му реков“, еден ладнокрвен фантазер. Како што постои ладнокрвен убиец, така си ти ладнокрвен фантазер. Не знам колку  има значење, но гледам дека не е и без никакво значење, што потекнуваш од онаа страна на реката, од местото на познатите крвави гумниња на кои со години вршеле твоите Кочови претци?“ 
      Пак се поткрена на столицата, но во гласот не покажа нервоза.
      „Не, господине“, ми рече. 
      Првпат некој да ми рече овде господине. 
      „Не“, повтори, „јас не фантазирам“. 
      Се наведна крај себе и од покрај столот крена една најлон ќеса со хартии, која ја носеше со себе уште кога дојде. 
      „Еве“, рече, „овде се дел од тие документи – хроники, исечоци, белешки, патописи. Има факти што не можам да ги побијам и тоа го признавам. На пример, точно е дека Никола Поцо бил примен од султанот Абдул Меџид и дека добил ферман за уредување на проблемот со даноците и за градење на црквата. Како успеал, тоа е друга работа. Едно нешто што му помогнало било убиството на Синан ефенди, одметник, иако тој лично не му ја отсекол главата, како што тврди, туку тоа биле двајца платени луѓе, Есад и Бардуљ, Албанци од Метимир. Никола Поцо само одел напред, тие ја носеле главата в зобница по него до влезот на резиденцијата на Беадин-паша. Веднаш потоа, двајцата Албанци исчезнале, не им се знае трагата. Во времето кога бил во ауденција кај султанот, Никола Поцо полека веќе се подготвувал за враќање во Маказар. Во тие подготовки вложувал сега повеќе труд и пари, покрај другото и заради потребата да го покрие колку што е можно поуспешно таканаречениот случај „Прислужничка“ и за да се претстави како човек, не само на добри намери, туку и на голема саможртвартва. Обземен сега од потребата да стане, како што се вели, пророк во своето село, тој заборавил дека селаните се неблагодарен, но прониклив свет“.
      „Тој човек“, реков јас, „им дал на маказарчани црква, иако сета работа околу црквата не ја финансирал тој, им ставил крст на неа, не еден, можеби два, им обезбедил камбана, учител за црковното училиште, им ископал бунар, а им го поправил и мостот каде што се денес продавниците на Маказар и кој и сега има потреба да биде поправен или да се изгради нов. Како е можно луѓето да се неблагодарни, па уште и проникливи, како што велиш? Зошто е потребна таа проникливост?“
      „Токму затоа“, рече поднасмевнувајќи се за првпат Владе, „токму затоа што им направил, што им соградил и што им дал“.
      „Зар?“, реков.
      „Луѓето не сакаат да им биде дадено“, продолжи Владе, „но дури откако ќе им се даде, откако ќе земат. Штом веќе зеле, стануваат неблагодарни. Кај случајов со Никола Поцо тоа се усложнува со неговите манипулации во позадината. Тие проникнале дека неговото доброчинителство не е искрено, туку има за цел нив да ги потчини. На пример, уште рано кога решил повеќе време да поминува во Цариград, им го натурил братот Лазара за мухтар. Синовите негови, вклучително и посвојчето Григур, уште за време на неговиот живот, продолжиле со врските и зделките со Турците. Син му Санде не престанал да соработува со Турците и бил патријаршист. Се знае не само од документи, туку и од раскажувања од колено на колено, дека умрел како голем богаташ“.
      „За тоа знам и јас“, реков. „Државната каса му останала должна многу пари“.
      „Пет илјади наполеони“, рече Владе. „Овој долг, меѓутоа, не е спрема Сандета, туку постоел уште додека бил жив Никола Поцо“.
      Се зачудив. Владе ги знаеше и цифрите.
      „Пет илјади“, повтори тој. „Кај нас дома за тие работи се раскажуваше до скоро, кога јас бев дете. Кочовите не проштеваат лесно. Тоа се лиферантските зделки што семејството Поцо ги правело за турската армија. За да ги наплати парите, Никола го пратил во Цариград синот Санде, а тој во тоа време се обидел и успеал повторно да ја заземе улогата на мухтар. Во Цариград на Сандета му било издадено решение парите да се исплатат во Монастир, меѓутоа, во тој момент во Монастир касата немала доволно пари, та се решило парите да се платат откога ќе се продадат на лицитација турските чифлици Кале и Каменци. Санде целата работа, со дозвола на Никола, му ја препуштил, со полномошно, на некој негов пријател Турчин, кој, меѓутоа, работата ја свршил така што чифлиците не се продале, туку успеал да ги препише на свое име и да ги присвои. Почнала борба со Турчинот. Првпат семејството Поцо се судрило со еден Турчин. Е, тогаш, родот Кочов видел дека може да ја искористи ситуацијата и нешто да стори. Зашто, не се трпело веќе, Никола отишол дотаму што побарал и успеал да биде насликан дури и во црквата меѓу светците. Селаните не мрднале со прст да му помогнат во тешкотијата во која се нашол сега. Но има уште нешто.“
      „Мислиш на Билга Планина?“, реков јас. „За тоа Никола споменува во последните две страници од спомените. Тој голем дел од планината отстапувал за потребите на селото“.
      „Не е така“, рече Владе. „Тој ја купил Билга од султанот, ми се чини, за дванаесет илјади и петстотини гроша. За оваа работа имаат пишувано и некои историчари и го имаат објавено дури и договорот за купопродажбата. Погледни кога ќе имаш време во книгата од Владимир Панов „Шумското стопанство во минатиот век“. Во меѓувреме, во Цариград е донесена одлука Билга Планина да се продаде по пат на откуп на селаните од Маказар. Селаните цврсто го барале тоа, но Никола со синовите дал мито кај Абди-паша во Монастир, а можеби и кај Ахмед-паша во Цариград, и ја зел планината. Кај маказарчани ова предизвикало голем бес. Прашање е дали Портата примила било какво известување за шмеќарлакот.
      „Затоа Кочовите избрале свој мухтар“, реков јас.
      „Да“, продолжи Владе, „така што во еден момент имало два мухтари. Маказар се поделило. Илиевите и натаму стоеле на страната на Поцо, но кон Кочовите се придружиле други моќни семејства, на пример Копевци, Доковци и Кондо. Сите тие живееле таму, од онаа страна на реката, каде што живеам јас. Кочови успеале да го придобијат Абди-паша од Монастир“.
      „Тогаш изгледа почнале убиствата“, реков јас. „Кочовите се покажале поголеми крвници од родот Поцо, веројатно охрабрени и од ова за што зборуваш ти, од тоа што го придобиле на своја страна Абди-паша, кој долги години бил пријател на Никола. Во последните две страници од спомените на Никола Поцо што ги прочитав најпосле, тој кажува, некако со отров, дека Кочовите му го убиле посвојчето Григура“.
      „За пашите тоа било играчка работа“, рече Владе. „А и таква политика воделе – јашасан едни, патласан други! да живеат едните, да пукнат другите. Другиот пат обратно. Што можеле да прават Кочовите? Да седат со скрстени раце? Зар да трпат по убиството на нивниот мухтар Јаше Кочов, брат на Ника. Потоа овие го убиле посвојчето Григура. Кочовите знаеле дека не смеат тука да запрат. Стариот газда посебно го сакал Григура, покажувал поголема грижа отколку за своите деца. Нико Кочо го одврзал ќесето. Пред да се случи убиството на Никола, една недела претпладне, речиси сето Маказар ја нападнало црквата и ја уништило фреската со неговиот лик, како фреска на еден насилник и лицемер. Никогаш селаните не покажале таква крвожедност како тие денови, возбудени од мислата за растргнувањето на својот доброчинител“.
      „Сум слушнал дека е убиен, но не знаев под какви околности“, реков јас.
      „Платени Турци од Ресна пукале на Никола кај Раскрст“, рече Владе, „но само го раниле. Потоа дошле селаните од Маказар и со камења го дотепале“.
      Владе седеше во неизменета поза од спротивната страна на масата. Дури откога помина едно време без никој од нас да зборува, тој се обиде, како што правеше и порано, да се повлече малку наназад на столицата и да се исправи, во посигурна и постабила поза. Пред мене, без намерно да вртам поглед, ја видов машината за пишување и во валјакот воврен листот хартија на кој стоеше напишана онаа реченица: „Има нешто жестоко… Не можеш да ја видиш опачината, не можеш да продреш од внатрешната страна“. 
      „Не може да се види опачината“, му реков на Владе, „несвесен дека всушност ја читам реченицата што ја гледав на листот хартија“. 
      Тој само мрдна со главата, како кога сакаме да кажеме па, може и да е така, ја крена десната рака и се обиде да го запетла отпетланиот ракав, но се сети дека му ја нема петлицата и пак ја спушти раката долу. Така и рече потоа: 
      „Може и да е така“, рече. „Животот на минатото е како бунар“.
      Јас се тргнав. Како да ме допрел во рана.
      
      4
      
      Од балконот гледав, на капакот на бунарот и околу самиот бунар, имаше паднато по некој жолт лист. Работите веќе почнати за уредување на околината, на паркчето со туи и кедри, со по некоја клупа за седење и со поплочени патеки, стоеја до каде што стигнаа. И багремот не беше уште посаден. Го чекав доцниот ноември, за да се фати. Но сега што да се прави? Мртов да ружаш можеш, ама тој нема да прозбори, нема уста да отвори, ниту да те покуди, ниту да те пофали. Да, бунарот стоеше како мртовец, покриен со привремениот капак. Ако ѕирнам, ќе си ја зголемам маката. Не можеш да погледнеш од внатрешната страна. Да одам да му побарам лек? Во хрониките и легендите никаде не најдов како се лечи сув бунар, туку само како лечи, самиот тој, бунарот, како дава живот, како исцелува, но и како влече длабоко долу, како плаши и страши со откритијата за живи  и за мртви тајно фрлени на дното. Ми се намовнува кожата, телото ми се тресе. Тешко е и претешко да легнуваш и да стануваш со опседнатоста од неуспехот. Постоењето на објасненија, во случајов и на виша сила, не помагаше многу. Во мене имаше нешто што ме туркаше да барам докази пред другите за моќта на моите потфати. Сега потфатот навистина постоеше, но резулатот беше нула. Немаше многу луѓе со кои би зборувал, но и да имаше, пак не ќе зборував. Се повлеков во себе, многу молчев. Не можев ништо да смислам, а уште помалку да сторам. И како што е добро познато, од таквата состојба на немоќ, се раѓа она чувство на омраза и потреба од одмазда некому за нешто, за било што.
      Што да правам? Да се откажам, да кренам раце, и да се предадам? Не, премногу имав потреба да ги потврдам тие намери, како што впрочем ѝ пишував и на Агна. Луѓето што имаат такви потреби, ѝ напишав, изнаоѓаат и сила, а крајот, како и секој крај, доаѓа најпосле. 
       Вистината е дека тоа чусвтво кај него само се нагласило, зашто веќе си постоеше, сега сум свесна дека постоеше. Не случајно уште тогаш пред да замине во Маказар, толку му се налути на Јане, кога овој му рече: Не си ти Симон тој човек, друг бил тој твој предок Никола Поцо, за кој ми кажуваш! Симон скокна. Не сум го видела толку повреден и жесток. Изговори зборови на решеност и, се сеќавам, уште тогаш, и зборови слични на оние за кои му замерив во едно писмо, а за што тој, еве, пишува и во ракописов, зборовите како: Не знаете вие кој сум јас! Ароганција е тоа, нема што, и тоа непоправлива. Ама јас дури сега ова последново го гледам.
       Поврзаноста на моите мисли со бунарот стана постојана. Навидум исклучив сè друго, и луѓето и светот, но знам дека тоа беше така затоа што тие луѓе и тој свет беа премногу, на подзатскриен начин, присутни во тие мисли. На празниот лист во машината за пишување, една вечер, напишав: „Мислата на бунарот ми стана принудна“. Таа ноќ, откога ги отчукав тие неколку букви, станав и излегов надвор. Небото не беше со онаа зрачност како во лето, а сепак ѕвездено и, на некој начин, маѓепсно. Утката што се јавуваше често, пак се јави, со истиот зов. Се симнав по скалите, спуштајќи ги нозете така што да не правам тропот, божем  постоеше некој кого би го разбудил и, по патот што нагорнуваше, отидов до местото каде што беше бунарот. Но не се приближив, а камоли да го пофатам моето мртво дело. Само заокружив назорум, назорум, како да демнам, а уште повеќе како да ме демнат. Оттогаш, и ноќе почнав да одам до бунарот. Секоја ноќ, крадешкум, како да правам зло. Но реков, никогаш не му се доближив, никогаш не  ставив рака на капакот. Само наслушнував и, се сеќавам, секој надворешен шум, дури и шумот на една тревка, ми се чинеше пресилен и дека ми пречи да го слушнам длабокиот, скриен ромор на водите. Исправен под небесниот волумен, како сваперен, сенка на некој мртов, на дамна мртвиот Никола Поцо, наслушнував да ги насетам промените во почвата долу и да видам дали се тоа победи и слава, или нешто што е подобро и да не се знае.
      Или подобро и да не се знае? Да, подобро. Вчера се уверив дека подбишегата, за која дотогаш само насетував дека тргнала, веќе е проширена во Маказар. Вчера, велам, напладне, пред мојата куќа поминуваа Џорџ, оној со силниот глас, и Жабе, сотирачот на маказаречките овошја. Ме видоа како се качувам по скалите да влезам дома и Џорџ ми довикна. 
      „Еј, Симон“, вели, „не роди врбата!“ 
      Јас подзастанав, но сè уште не погледнував ниту во едниот, ниту во другиот. Насетив што ќе биде, но требаше да се воздржам. 
      „Штира излезе“, викна повторно Џорџ. „Гуд фор натинг“. 
      Сетив како зад мене куќата се затресува од неговиот глас. Луѓето се такви какви што се и не е несфатливо нивното однесување. Тие се плашат пред моќта, а сурови се кога ќе им се вдаде. Мерката на стравот, често е мерка на суровоста. Но обопштувањата се едно, а друго е на своја кожа, на кожата на еден предок на Никола Поцо, уште и учен и чувствителен, да го сетиш подбивот. Се опулив прашално во Жабета. Што му е на човеков? Очекував дека овој ќе рече, остави го, ќе рече, не знае што зборува, тресе зелени, но место тоа, тој самиот прокркори од смеа. 
      „Гуд фор натинг, хи,хи,хи!“
      Ова беше страшен момент. Првпат во Маказар, па уште овде на моите скали, во мојата куќа, што се вели, доживеав подбишега од луѓе во кои одвај да сум погледнувал.
      „Мрш, пцишта погани“, викнав одозгора.
      Тие не се помрднаа од местото, токму како пци кои ти го зеле стравот. Џорџ кркореше со некој кркот што не кажуваше ништо разговетно, а Жабе пак дури и се наведна и зеде од земја едно паднато праче, го скрши и, пак,  бесцелно го фрли настрана.
      „Абре, аман“, рече потоа Жабе, „тој не вели за тебе дека си штир, туку за бунарон“. 
      Знаеше што зборува и го чекаше ефектот со иронично подискриевена уста. Ова беше дрскост невидена. За работата да биде уште понеподнослива, отспротива, пред надворешната врата на својата куќа, стоеја Надежда и мајка ѝ , а подалеку зад нив, и снаата, трите со рацете во врзалките од скутините, и трите со еден мил, блажен израз на среќа што го слушаат овој разговор. Јас мигновено го забележав тоа. Зар и вие, ќерки мои? Ами јас и Агна сме ти носеле лимонче, мори старо! Секоја година православен календар ви давам, апчиња една торба, молби за Социјалното. Така беше, но тие стоеја среќно, како кукли, и чекаа што ќе се случи понатаму.
      „Гледајте си го патот“, им викнав сега посмирено јас на пците долу. 
      Се трудев да не покажам претерана нервоза. Повеќе бев збунет, отколку лут. Ме збуни дрскоста, а морав да се здржам, морав да покажам дека не ми се тие рамни за да се инаетам со нив. Но тие точно си ја знаеја својата позиција. Јас бев фатен како во стапица – не можев и не сакав рамноправно да се карам, а не можев ни да одмавнам со рака.
      „Пат како пат“, рече Жабе. „Кај ќе брзаме?“
      Го гледав од скалите овој жолтообразест човек, со брада како мов, и еден нос подаден напред, искривен како кука на ченгел. Да му беше носот тупав, со старите карарирани пантолони, кои веќе изгубиле боја, ќе личеше на кловн. Под носот, устата никако не му се затвори, за целото време ја држеше во полунакривена насмевка, та му се гледаа забите, за чудо бели, па и добро подредени.
      Јас веќе влегував во вратата од куќата, а тие полутргнати, полузастанати, и натаму беа тука. Не брзаа, навистина немаше каде да брзаат. И трите жени отспротива останаа на местото поднасмевнати и среќни што можат да видат вакво чудо - Џорџ и Жабе да се подбиваат со добротворот Симон Поцо, важниот писател кој малку-малку па нешто на машина пишува истопорен на балконот. Влегувајќи в куќа, не се обѕрнав веќе, но по себе го слушав силниот глас на Џорџ Ѓорѓи Шумка.
      „А ние, долно маало, мислевме поплава!“
      Веќе беше јасно дека ова не е работа на Џорџ и на Жабе. Тоа го видов по два дена кога морав по секој начин да одам до едната од двете маказаречки продавници, да купам една кутија цигари. Еден број луѓе, како секогаш, беа собрани во малата просторија и бистреа политика. Не знам дали досега веќе кажав: Фала му на бога (или ѓавол да нè земе) што постои таа политика, тие национални и либерални, та животот станува  спротиставен, па затоа и жив. Порано, во еднопартискиот систем, просторијата на кооперацијата си беше секогаш иста, истиот продавач, Тоде Нунко, истите шишиња зејтин, истата сол, истата пипер за в очи, истото сточно, ако го имаше, истите наполитанки „јадро“, истите поличиња, истата паланѕа со истите тегови, сè урамнотежено и сите присутни урамнотежени и мирни, секој во себе со прстот на чело, што ќе каже и колку треба да каже, за да се заслужи еден живот што се живее. А сега, на моменти, троа убаво, а најчесто многу грдо, како од гериз, избива од дното, од дното на душата, омразата скорешна и стара, мириса, но и смрди, ух, луѓето како одврзани од синџир, ослободени, душата како пуштена од темното, ослободена со сите страсти, со одмаздничките и со подбивните. Дуќанчињата полни стока, а Атанас Бамбо само ги пика рацете в џеб и ги вади, пикни извади, празно. Не ѕвекнува пара. Децата на Јована, како мали пцета, се вртат околу излогот, ќе пикнат внатре глава, ќе ги избркаат. Си ги лижат устите и, од лижењето, устињата истенчени, па и трошка напукани. Се спремаат, се зборува, две-три ПП (приватни претпријатија). Едното веќе ја наместило фирмата на старата готварница на Паско Бачо  -  „Пчела“, трговија со мед, матици и трутови; второто  „Турс“, патувања и посредништво, работа во Нов Зеланд; третото „Зодијак“, што ни кажуваат ѕвездите, изработка на хороскопи. Што ќе биде со претпријатијата без вода, си реков кога првпат слушнав за нивното формирање, но потоа се сетив дека во случајов, освен за пчелите, за другите работи не е потребна. А и пчелите, не се стока, не се говеда или коњи. Но, добро, а за коњите, за говедата, за луѓето да измијат образ? За градинчињата и за бавчите да не зборуваме. Сè што беше пркнало, се исуши. Се знае, октомври е сушен, и дури посув од август.
      Велам, влегов во дуќанот, луѓето кои седнати, кои простум околу пултот за наплата, држат пиво со цела дланка. Сотира Лекоски го најдов со крената рака, со тупаница над главата, и со ококорени очи. 
      „Каде е“, вели“, нивниот пратеник национален. Еве нови избори идат, а тој не се појавува. Ќе дојде последниот ден, нè прави бели во очите. Зборуваат само национално, национално, како да не сме луѓе, како да не јадиме леб и да не пиеме вода (мене ми зачука срцето), ние треба да се најадиме, вода да тече, а не да ни ја крадат, трактори да купиме, крави млечни да донесеме, кози алпина раса што даваат седум литри на ден, та за нација, пак ќе сме  нација, ебати нацијата!“
      „Што направија пак твојте, либералните?“, се јави однадвор, низ подотворената пенџера, Михајло. 
      Го чул говорот на Сотира и, место да оди во другиот дуќан, застанал однадвор на пенџера, со мустачињата напред и со забите стегнати под поткренатите бузи. 
      „Што тресиш зелени“, му вели на Сотира. 
      „Барем снегот го чистеа зиме по патон“, се сврти ококорен Сотир, „една инекција можеше да клајш во амбулантана во Лерна“. 
      „За инекција може да ти стави и Бале Цуба, има завршено ветеринарно“, рече Михајло и ги достегна забите за да не се насмее. 
      Тогаш ме забележаа дека јас влегов.
      Добровечер, добровечер. Добровечер, добровечер. Здраво. Добровечер. Се изредивме со поздрави.  
      Во ќошот, под големата врамена слика на некогашниот фудбалски тим од Маказар (сега не постои) ги забележав Жабе и Џорџ, но не им обрнав внимание. Постојав еден миг простум. Десно до мојата спуштена рака, видов едно старо долгнавесто масиче изонадено со чкртаници и длабено со ножиња. Се сетив, ете баш во тој миг, масичето ме потсети, задржано од старата кооперација, можеби за да го избегнам барем во моментот неудопството, се сетив на онаа мала свеченост пред повеќе години, во времето на големата инфлација, кога парите добија многу нули. Честеше Иван Џон Сатиноски  по повод посетата на родниот крај по многу години престој во Грингила, во Австралија. Продавачот почна да отвара конзерви „месни доручак“ и да става пиво пред нас. Едно по едно, едно по друго, се развеселивме. Почнавме песна „Јас сум чесен маказарчанец, од Монастирската околија“. Зајдовме до доцна. Фрчеа конзерви и шишиња пиво. И јас, најден тука тогаш привремено, си дозволив да бидам со нив. За плаќањето, Тоде Нунко му даде ливче со сумата на Иван Џон Сатиноски. Кога го виде ливчето, на Ивана му застана гласот. Една редица нули. Малку, малку, чини, погледни скришум во сметката, и пак: „Јас сум чесен маказар…“, па пак погледни. Како ќе се плати оваа страшна сума, една редица нули, како одовде до Ресна. Пот гргна од него. Дури откога плати, дури кога виде дека тоа биле всушност сè на сè некаде околу триесет долари, се поврати.
      Сега, кога влегов, сите ме гледаа. Првпат се чувствував неудобно. Секогаш сум влегувал со одважност, дури, богами, кога ќе влезев, не ни ги забележував поединечно. Не се трудев. Тие ме забележуваа. Тоа беше важно. Требаше да одам да побарам кутија цигари, кога Жабе од ќошот му викна на продавачот:
      „Чане, дај му на Симона едно пиво, нека се олади“.
      Она „нека се олади“ го нагласи. Не можеш секому и секаде да извадиш грклен. А имав таков порив. Без да размислувам дека со земањето давам време да останам во дуќанот, го позедов пивото, но капка не ставив в уста. Го зедов онака, зашто ме смати бесот заради оние зборчиња на Жабета.
      „Пиво“, рече сега неочекувано Паско Бачо, „ама да е ладено во бунар!“
      Јас истрпнав. Сетија дека ја сменив ликијата. Посивев.Тие тоа чекаат.
      „Тоа, кога ќе прославуваме кај Симона“, рече  Михајло. 
      Тој сè уште стоеше отаде пенџерата. Неколкумина ги свртија главите натаму и пак ги исправија, гледајќи во мене. Михајло чекаше со мустачињата накострешени и со очи кои не можеше сосема да ги насрчи напред, зашто му гледаа едноводруго под ниското чело. Јас тргнав да ја купам таа проклета кутија цигари. Во тој миг, забвележав дека најмалку пет деца, што машки, што женски, застанале крај мене и ме гледаа раскикотени, како сатирчиња. И тие ја имаа насетено мојата позиција. Ги слушале разговорите дома.
      „Навистина Симон“, рече едно време Коте Буџе, божем ништо не знае и ништо не чул, „навистина“, рече, „кога ќе почнеме со бунарот, да е за бериќет? Како што знаеш„, рече, „ние од тебе чекаме знак. Горе се виде, ја украдоа дарванската вода, и никогаш не ќе се врати“. 
      „Ќе ни дава со лајче, како апостол причесна“, рече сериозно Михајло откај пенџерата и конечно замина кон другата продавница.
      „Има купено кофи“, рече од ќошот  Џорџ Шумка.
      Јас навистина имав купено пет кофи, готови сосе ортоми, за во потребниот момент, веднаш луѓето да можат да се послужат. Мојата мисла и мојата намера беа благородни. Сега кофите ги имав засолнето во потонот на куќата.
      „Една кутија „родео“, му реков гласно на продавачот за да не морам да одговарам на прашањето на Котета и да не морам да се задржувам со нив во продавницата. Се накострешив и се исправив колку што ме поткреваше презирот и бесот, и навредата, нормално. Реков:
      „Ќе ви…“, сторив и исправен излегов. 
      Децата го сетија мојот бес и останаа зад мене веднаш штом  заминав од дуќанот. Што требаше да биде тоа „Ќе ви…“? Ќе ви покажам јас вам, или ќе ви дадам отров, или ќе ви ја заебам мајката и сестрата и сè живо и мртво, или ќе ви стокмам слика од мене да се крстите пред неа, или ќе ви го сторам ќефот, ќе ве најадам и ќе ве напојам, или ќе ви ја земам силата, и така обесилени, ќе клечите пред мене и, тресејќи се, ќе молите и ќе чекате, оддалечени долу, под моите коленици.
      Влегов дома, стресен. Направив два-три круга во собата. Не бев во состојба да застанам. Врвејќи крај ѕидот, се видов мигум во огледалото. Бев изменет, изобличен од навредата и срамот од кои не можев да се спасам. Што требаше, да зафатам груба кавга? Оние луѓе сепак не се  достојни за таква кавга, макар што, факт е, бунарот е сув, чавки се чекорат над него. А трудот, а добрите намери, а големите очекувања, а благодарностите и пофалбите? Прав и пепел. Мртовец исправен, сув исушен, темен како темната бесполука. Бев помодрен, како давеник штотуку извлечен од вир. Сега бев како во оној сон што ми се повторува: Треба да го облечам новото палто, но тоа ми е тесно. Ја кревам едната рака, ја кревам другата, затега, тесно. Брзам да го најдам старото, но веќе го нема. Тоа е мојата положба. И едно чувство на повреденост, на силна повреденост. Тогаш, во собата, првпат откако доаѓам во Маказар, заплакав. Се згрчив, како ѕвер, и заплакав. 
      Но плачењето не е за луѓе што градат. Плачењето е за луѓе кои жалат над урнатото и над минатото. Скокнав опоменат од ваквата мисла. Ќе им го покажам Бога, свикав тогаш сам во собата, ќе им покажам кој е нивниот бог! Да се откажам од важните градителски работи и, во тој поглед, од своите пориви, заради една несполука? Ќе одам ако треба до Стамбол и назад, што би рекле луѓето, ќе одам до царот. Да, до Станбол, до царот! Зарем Никола Поцо не го направи тоа, зарем тој не зеде од Махмуд Меџид фермани и благослови. 
      Зедов лист хартија и почнав да ги правам плановите. Во Маказар ќе потече вода, реков гласно пред себе си, ќе се урне надолу, ќе забучи со сета сила и, белким, еднаш за секогаш, ќе го облагороди овој  маказаречки недоверлив и дрзок свет. Во Маказар ќе изградам водовод. Јас ќе изградам. Не некој друг, туку јас. Тоа ќе се знае и ќе се есапи. Признавам, дека во таа силина на поривот, помислив дека, најпосле, можеби на главниот резервоар ќе се стави некоја спомен  табла со моето име. Би било ред.
      Гледај! Јас, па јас. Тоа постојано присутно јас. Мислиш планина ќе урне. Јас, тежок збор, што би рекол еден Андриќ, збор  кој пред очите на оние пред кои е кажан, го определува нашето место, кобно и непроменливо, често далеку пред или зад она што ние го знаеме за себе, надвор од нашата волја и зад нашите сили. Страшен збор, кој еднаш изговорен, засекогаш нè врзува и нè изедначува со сè  она што сме го замислиле и што сме го рекле и со кое никогаш не сме ни помислувале да се изедначиме, а всушност, во себе, одамна сме веќе едно. Ти не знаеш сосема јасно, драги мој, но чувствуваш дека поедноставно е громко да го изговориш  тоа јас, отколку вистински, на вистински начин, да се наложиш кај другите, во светот и животот, и вистински да се услагодиш со него. Би сакала да речам, белким ќе сфатиш, но веќе не можам  да го речам тоа. Доцна е. 
       Го побарав својот адресар, а потоа почнав да ги подготвувам алиштата. Го зедов куферот и, една по една, ги фрлав кошулите внатре, ставив две сакоа и пантолони и ставив две кравати, а двете пак пеперутки машни, една црна, една бордо, ми беа дома, во главниот град, во С. Ставив и два ремени, еден поширок, друг потесен, според кројот на пантолоните, црни чевли, малку долна облека, една жолта четка за заби, две хемиски пенкала и уште некои потребни работи. Ставив можеби премногу, зашто и да ми затреба нешто, имав таму во С. Еве сега, заминував од каде што сум дошол, одев во главниот град, во С., за потоа уште еднаш да се вратам, но со фермани в раце, како што се враќаат победниците. Ќе се сретнам со Агна, ќе ме прашува за доаѓањето, но ќе ѝ кажам само бегло, без поединости, сè дури не се завршат работите до крај. Се надевав, дека престојот во С. не ќе биде долг, дека брзо ќе се види дали ќе успее мојата мисија, дали моето име на главен коментатор и уредник во „Време“, со години на ред и главен аниматор и учесник во некои важни кадровски консултации, ќе биде гаранција дека брзо ќе ги завршам работите. 
      Моите претпоставки, иако не докрај, се покажаа точни. Не очекував само дека партијата на власт ќе бара еден вид услуга: откога ќе се заврши водоводот, јас да сум бил кандидат за пратеник за наредните избори од изборната единица во која влегуваше и Маказар. Тука беа селата од целата долина заокружена со Сината Планина од југ, со Билга од запад, со големите полупошумени ридја од север и со еден излез кон Монастир, на исток. Јас ништо не реков. Мене тоа, лично, не ми беше важно, важно ми беше да се даде машинерија и луѓе, односно пари, да се изгради водоводот што го имав на ум. За моите побуди и за моите добри намери веќе кажав повеќепати. Уште при првата средба со господинот што раководеше со развојот од овој вид во државата, јас му реков дека треба, тоест дека мора да се направи овој водовод. Му зборував за важноста на Маказар за целиот крај, за неговата историја, дека ништо никој никогаш не направил, а дека секогаш, макар не многу, само се земало, дека луѓето се селеле за подобар живот, од немање, еве вакви услови, реков, од немање вода, струја, телефон, пат асфалтен. Патот пред неколку години се направи, струја се стави, но останаа другиве работи. Но и тоа што се направи, се направи повеќе на плеќите на селаните, отколку на државата, и доцна, многу семејства веќе беа заминале, да не доцниме и сега, му велам, младината бега, или и таа што останува, место со производство, планира други работи – трговија, хороскопи, одново како некогаш, агенции за иселување…Ми рече дека штом го предлагам тоа јас, дека мора да има смисла, дека тој во тоа не се сомнева, дека јас сум му бил гаранција, дека слушнал оти сега сум бил во тој крај, дека весниците пишувале за тоа и дека и тој ги чека моите големи и градителски, но исто така, и книжевни дела. Ја чекал мојата повест. Ах! Мојата повест! Уште еднаш го замолив да не се сомнева дека сето ова со водоводот е оправдано и благородно, дека јас морам тоа да го сторам со негова поддршка, дека морам да се вратам со ферман в раце, така реков, со ферман. Тој разбра, бидејќи сите го знаеме тоа. За секоја важна работа треба ферман, царски. Човекот, уште со изгледот се претставува како сериозен човек, впрочем го познавам дека е сериозен и со добра волја. Рече: Добро! Но сепак, остави по два дена да се видиме пак. Претпоставував дека треба да направи не само увид во можностите, туку и извесни консултации. По тие два дена, одново се сретнавме. Сега тука, во неговата канцеларија, беше дојден и вториот човек на партијата на власт. Седевме тројцата и пиевме кафе. И тогаш беше кога ми предложија, по изградбата на водоводот, да бидам кандидат за пратеник. Јас, од своја страна, веќе реков, дека моите побуди не се сврзани со строго практичен или политички интерес, моите побуди се добротворни. Јас се движев погоре, на повисоки и поразлични скали. Тоа беше и мојата возбуда, но и мојот грч, мојата напрегнатост. Признателност? Па добро, тоа на крајот од краиштата, и не е нешто лошо што човек може да го посакува. Човечки е да посакаш и признателност и фалба.
      Договорено беше да се ангажира државното водостопанско претпријатие од Монастир. Сега е веќе почеток на ноември, би било добро да се завршат работите до зимата, но и самиот, уште пред било каква средба со изведувачот, се сомневав. Долгорочните прогнози покажуваа дека ќе сме имале сув ноември, па и декември и, тоа би било поволност, но… Но луѓето од водостопанството, кога им го поставив ова прашање, тоа не можеа да го гарантираат, со оглед на обемните подготовки и обемната работа што требало  да се заврши. На двајцата луѓе во С. им ја кажав состојбата со дарванските води, дека се заробени за некаков рибник. Не знам, реков, чиј интерес е во прашање, но секако повисоки се интересите на Маказар, отколку на еден рибник. Рекоа дека ќе видат за што станува збор, но никогаш за тоа не добив одговор. 
      Кога по неколку дена, откога јас се вратив, без да останам подолго со Агна во С. ( ја замолив, штом го привршам овој мој проект, а само накусо ѝ кажав за проектот, таа да е при крајот на подготовките за доаѓње кај мене во Маказар) и без да ги видам повеќе од еднаш ќерки ми, дојде екипа стручњаци да го разгледа и да го обележи теренот. Вода, се констатира уште еднаш, ќе мора да се влече не од падините на Сината Планина, од дарванскиот крај, што беше далеку позгодно, доколку овие води не беа узурпирани, туку од западната Билга Планина. Јас реков:  Влечете, сечете, уривајте! Главниот инженер, млад човек, висок, со долгнавесто убаво лице, само се насмевна и не рече ништо. 
      Отидовме на падините на Билга, требаше да се фатат два извора и едно мало речиште. Од Маказар со нас, формално, беше присутен претседателот на Месната, Михајло. За целото време се однесуваше премногу сериозно. Дали рече или не рече неколку збора. Се разбира, тој и маказарчани немаа ништо против да се изгради водовод, но дали веруваа дека тоа навистина ќе се случи или не, не можев да проценам. Можам  само да зборувам за нивната постојана воздржаност и недоверливост. Двајцата колеги на главниот инженер на чие име добро се сеќавам, се викаше Доре Ќамилов, тие двајца, значи, исцртуваа провизорно на големи табаци (подоцна ќе исцртаат сè на чисто и професионално) и ги внесуваа мерките. Мерачките реквизити ги носеше еден нивни помошен работник, но главниот инженер одредуваше каде да се постават, кога да се преместат, или да се соберат, и само тој гледаше низ малата геодетска камера на три потпирки. И јас заличив на инженер, облечен во виндјакна, со чевли планински, со повисоко грло, и со една капа со сенчило, која понекогаш ја ставав, а понекогаш ја вадев. На едно возвишение на запад, кое доминираше над Маказар, се поставија параметрите за централниот резервоар  (седумдесет илјади литри), а потоа почна исцртувањето на мрежата во самото село. Еден крак требаше да оди на запад преку реката, а друг на исток. Со Михајло се договоривме  од главните линии до куќите, секое семејство да си копа само. Тоа е нормално, рече од своја страна тој. И тоа беше една од малкуте реченици што ги изговори. Се пресмета дека во резервоарот би влегувале седум литри вода во минута, така што за помалку од една ноќ, резервоарот би бил наполнет, односно, дури и да се потроши акумулираното количество од седумдесет илјади литри, за околу седум часа, тој пак би бил полн. Се разбира, се сметаше на еден просек. Летно време, тоа количество би било нешто помало, но не битно помало, бидејќи двата извора за кои стануваше збор, тоа го потврди Михајло, а знаев и јас, не го намалуваа значително количеството на вода лете, наспрема зимата.  
      Веќе беше почетокот на декември, ми се чини деветти, дури тогаш се појавија инженерите со исцртаниот план за водоводот и со сите технички пресметки. Побарав да го видиме заедно со неколкумина од Маказар. Михајло рече дека и тој така мисли. Дојдоа пет души – Сотир Лекоски, Паско Бачо, Коте Буџе, Боре Кузе, имател на земјоделска пензија, и Михајло. Дојдоа како потурени со маштеница, зашто знаеја што се случуваше изминатите денови и, особено, онаа вечер во дуќанот крај мостот. Јас не го спомнав тоа, но ги гледав така што да ги собираат вратовите во своите маслосани затилоци. 
      „Како што знаете“, реков едно време, „договорив во главниот град за помош да изградиме водовод. Тие таму не ми одрекоа.  Со моја и со божја помош, еве почнуваме. Нема да губиме време со барање назад на дарванските води, ќе одиме од другата страна на Билга. Ако треба целата планина ќе ја изораме и ќе ја кренеме на раце. Тука се еве инженерите, а според временските прилики, ќе дојдат и машините и материјалот. За вакви проекти, обично има еден процент учество од Месната заедница, но во овој случај, јас ве ослободив од секакви обврски. Ваше е да си ископате за цевките од главната линија до куќата и, доколку стане потреба, да фрлите некоја лопата земја на цевките од главниот канал при запретувањето.“
      Никој ништо не рече, само слушаа мртви сериозни и понекогаш мрдаа со главите, и тоа не озгора надолу, туку од лево надесно. Тоа е во Маказар потврдување, а климањето горе-долу, е одречување. Дури на крајот станаа и изустија: Многу добро Симон, господ на помош, многу добро, камо да се стори! И заминаа. 
      Камо да се стори! Значи, може, си мислат тие, и да не се стори. Ех, неверни Томовци! А сепак заминуваа некако поднаведнато и стутулено. Е, тоа е, така треба, си реков тогаш. Така треба, си повторив, и се свртив кон инженерската екипа.
      За голема жал, самата работа на водоводот не можеше да почне. Јас тоа тешко го поднесов, но беше виша сила: на дванаесетти декември нафрла голем снег. Така знаеше да прави последните години. Ќе нафрлаше во почетокот на зимата, а потоа во другите зимски месеци одвај дали ќе побелеше земјата. Можеби така ќе биде и оваа година, но што вреди, кога не може да се почне. Остануваат работите за доцна пролет. Луѓето од фирмата ветија дека до доцната пролет, кога ќе може без пречки да се работи, ќе ги проучат уште еднаш детално нацртите и ќе дододат сè што би било потребно, за да не се направи некаков пропуст и уште дадоа гаранција оти ќе одделат доволно машини (се рече дека ќе се ангажираат три копачки машини „мерцедес“ марка: едната за теренот во планината, другата за делот од планината до селото, и третата за во самото село) и доволно луѓе. Материјалот го имаат и ќе го имаат при рака - големи доводни цефки ф-150, цемент и вентили за каптажата што, се разбира, се изведува на самите извори и на речиштето, потоа за првиот мал резервоар и натаму за неколкуте стопирачки шахти и, најмногу, цемент и градежно железо, за големиот резервоар на височинката над Маказар. И најважното – работници, дека ќе се ангажира цела една мала бригада.
      Требаше, значи, да се почека крајот на зимата. Снабдив дрва и ја активирав големата печка. За време на зимата, со помалку излегувања надвор и ангажмани околу новиот проект на градителски работи, ќе се заврши најпосле повеста. Погледнав тогаш во машината, и го видов воврен во валјакот белиот лист, со последната реченица напишана на него: „Мислата на бунарот ми стана принудна“.
      Не можам да раскажувам за деновите на зимата. Нестрплив сум. Со кусите денови и долгите ноќи, зимите и така знаат да бидат предолги, а за мене оваа зима стануваше триж подолга. Пишувањето на повеста не се одвиваше со оној ритам со кој сакав да се одвива. А пак кога почнаа градителските работи на водоводот на крајот од април, пишувањето сосема го урнисав. 
       На почетокот на работата, кога закопа првпат машината, а потоа и во текот на изградбата, неколкупати доаѓаше и директорот на фирмата, заедно со главниот инженер. заинтересиран изведбите да бидат успешни. Зборуваше малку, како секој стопанственик, кој божем, ако зборува, би ризикувал да ги оддаде деловните тајни. Неговото црвено лице одозгора беше заокружено со црна густа коса и украсено напред со исто така црни, тешки мустаќи. Еднаш или двапати се качи и кај мене, во собата горе, каде сега, место хартии од мојата повест, бев распослал копии од исцртаниот проект на водоводот. На цртежот забележував до кое место стигнала изградбата и како се одвива. Проектов мора да биде успешен, ми рече при една од тие средби тој. Ти овој проект, рече, не го смисли, се разбира, за мене, туку за себе и за Маказар, но се надевам дека ќе ми помогне и мене. Знаеш, рече, доаѓаат нови избори. Треба да се дочекаат со поголема сигурност. Ние државните директори, рече, сме ти како глинени гулаби, стоиме наредени и по секои избори, во зависност кој ќе победи, нè чека отсрел. Така, реков јас, претпоставувам дека е така. Најпосле, реков, еве, и во Маказар, ќе има доволно вода. Главниот инженер, кој шармантно се смееше, и овојпат се насмевна. Никогаш, рече потоа. Никогаш доволно, повтори. Никогаш, навистина, рече и директорот, но повеќе не разговаравме во врска со тоа. Претпоставув дека го имаат предвид остварувањето на некаков развој на секое место откога ќе добие вода, ќе се изгради некој објект, фарма или слично, и така секогаш ќе треба повеќе и повеќе вода. Јас ја кренав чашата ракија сливова педесет и два степени, купена од Атанас Бамбо, и едноствно реков: 
      „На здравје!“
      Беше добра околност што освен јас, еве, за успешно завшување на работите, е заинтересиран и тој, директорот Пандимир Комаров. Сега веќе сè беше подготвено и, понеделникот на дваесет и петти април, забучи машината копач на падините на Билга. Трасата беше одредена така што да не се појават премногу проблеми. Од изворите натаму се следеше една стара патека која наместа се губеше и машината мораше да си прави наново терен за копање. Имаше делници каде се уриваа цели буки, мали дапчиња и се чистеа купишта капини. Јас стоев, понекогаш сам, понекогаш заедно со инженерот, горе над машината, на горниот дел од падината, и гледав како под мене полека еден канал ја цепи вдолж планината како на две токму во нејзиниот мев. Ја вадев матарката со вода и пивнував, потоа го поткревав сенчилото на капата, која почнав да ја носам и дури кога немаше сонце. Имав среќа со инженерот кој добро ја контролираше работата и кој, и кога ке се појавеше некој застој заради големо дрво, или карпа, ме тераше да не гледам на тоа како на голем проблем, дека машината и неговите луѓе тоа ќе го совладаат. 
      Цепотинката насреде планината одеше вдолж со еден мал пад. Првите денови на мај, ние бевме веќе на крајот од таа делница и се појавивме на една чистина од која, другата машина веќе имаше почнато да копа лево надолу по еден каменен мев кој, велам, освен што беше каменлив, беше чист. Машината го имаше отворено мевот како да направила царски рез. Јас така и реков, засекла царски рез! Инженерот и самиот се насмевна кога ме виде мене насмевнат со насмевка на дете што се радува на нешто убаво, а чудно. Зад нас по каналот, работниците веќе ги поставуваа цевките. 
      Под нас беше Маказар, опишано уште од Евлија Челебија и подоцна, во 1858 година, од оној германски патописец по име Јохан Барт, кој велеше:“…Маказар, село со седумдесет куќи и околу 280 жители.“ Од високото сега гледавме на миризливиот бел ќилим од расцутените сливи и другите овошки. Мали јата ластовици се креваа нагоре и се спуштаа, повремено зацрцорувајќи, среќни заради повторното враќање во стариот крај. Во ќошињата на  тремовите и во некои напуштени куќи, во одаите со искршени прозорци, веќе почнуваа  да ги градат своите гнезда. И врвовите на шумата на планината зад нас почнуваше да зеленее. Нашите лица беа опечени од сонцето и секој час  ги тргавме надолу сенчилата од капите. Наспроти таму, на врвовите од Сината Планина, не можеше ни да се погледне од силниот блесок што го создаваше сè уште нерастопениот снег. Во еден момент, од високото плато на кое стоевме, го слушнавме долу во селото гласот на Надежда како продорно вика: Мајкооо! Мајкооооо!
      Квечерината на дваесет и трети мај, кога се вратив од височинката каде што веќе се изведуваа работите на главниот резервоар, за кој земјата беше ископана и, на камиони, однесена, та почнуваа бетонерските работи, кога се вратив таа квечерина, пред куќата ме чекаше човек кого не го познавав. Не беше од Маказар, а очигледно не беше ни од блиските села, ниту пак, си дозволив да проценам, од Монастир или од Ресна. Се покажа, според мојата моментална претпоставка, дека е наш иселеник дојден од Канада. Беше човек на околу шеесет и пет години, облечен во ново, со син костум на себе и вратоврска со еднододруго аплицирани јаворови лисја во силни бои и паларија со боја која наклонуваше кон кафеаво. На левата страна под подотворената пола на палтото му се гледаше синџирчето од часовникот. Сè на сè, обичен човек, добро нахранет и измиен и, уште, со лице широко и русо и мазно избричено. 
      „Јас сум Методија, Мајк Зуно, Зуноски“, се претстави. 
      „Се радувам“, реков и го поканив горе во собата, извинувајќи се за метежот таму. 
      „Итс орајт, итс орајт“, рече тој според една навика веќе стекната во новиот свет. Подоцна видов дека неговата посета беше сврзана со една душевна потреба на човек кој дошол во посета на својот крај по многу години и ништо друго посебно. Јас не го познавав. Подоцна  во разговорот видов дека е наивен, но не ми падна на ум за тоа да го обвинувам, дури напротив, ми беше мило, бидејќи знаев дека всушност се работи за чувства кои во моментот го беа опфатиле. Тој ми објасни дека потеклото му било токму од Маказар, но јас не можев да се сетам на него. Тој рече дека ме паметел како дете, но потоа заминал, рано заминал, веднаш по Втората војна, штом се создале услови да може да се добие пасош. Татко му таму, во Виндзор, бил од пред Војната. 
      „Ју ноу“, рече, „Виндзор е мал, но многу среден град, со многу цвеќиња, и се наоѓа веднаш преку границата со Америка, спроти Нијагариан вотерфолс“. 
      Јас климнав со главата. Сето тоа, всушност, немаше значење, туку важно беше неговото расположение.
      „Ми раскажуваа за тебе“, почна тој, „и јас решив да дојдам, да те посетам, ќе ми простиш“, рече, „ако ти го земам времето, знам дека си зафатен со важни работи“.
      Јас му турив чаша од онаа иста ракија купена од Атанас Бамбо. Наздравивме и отпивме двајцата по малку. Гледав дека нему му е мило што е тука, а и мене ми беше мило, зашто беше човек пријатен и,  наспроти маказаречките околности, испеглан и чист. 
      „Решив да дојдам“, повтори тој погодувајќи една пријатна мерка во зборот, „за да разменам со тебе мисли за Маказар. Слушнав дека правиш водовод, дека преземаш големи работи, биг проџектс, за местово. Ова е мое прво доаѓање овде по заминувањето по многу години, имам желба кога ќе се вратам да кажам што се прави овде. Но не е само тоа, јас сум спремен да дадам една сума пари, канадски долари, за изградбата на водоводот, ако е потребно“.
      „Тоа е многу убаво од вас“, му реков јас, „но не е потребно да давате пари за водоводот“.   
      „Јас го сакам тоа. Јас имам длабоки чувства, дип филингс“, продолжи тој. „Ти ме разбираш„, рече. „Друго“, рече, „ние таму многупати зборуваме како да се направи и што да се направи, Маказар да се прогласи за туристичко место, за здраво место, та тука лете да идат првин децата на нашите и, во една школа, да го учат нашиот убав јазик“.
      „Да, семинар“, реков јас. „Разбирам“.
      „И дојдов, си велам, ти да ни помогнеш со државата законски да се прогласи Маказар за туристичко и научно место. Тука, на оваа земја, не само наши иселени од Маказар, туку и други, посебно од Егејцко, бидејќи е блиску границата, да си градат куќи, вили, и кога како ќе се може, ако се пушти демократијата во Грцко, да одат во посета на своите огништа. Јас имам комшии во Виндзор од Воденен еден, и еден од Голтичево…“
      Тој направи пауза, одмерувајќи го она што сакаше понатаму да го каже. Јас тогаш реков:
      „Разбирам“, реков, „многу добро од ваша страна што сте мислеле за доброто на Маказар, но знаете, туристичките места не се прогласуваат туристички со закон, туку тие или се, или не се тоа“.
      Добив впечаток дека не ме разбра. 
      „Во случај да се прогласи за туристичко“, продолжи тој, „и државата и самото село, самите луѓе што живеат тука, ќе имаат профит. Тука ќе се купува со долари. Ќе има девиз. А и авионските компании ќе имаат полза“.
      Нашиот разговор не можеше да се продлабочува, иако, во основа, ние немавме различни гледишта. И јас градев и тој сакаше да се гради, само што јас се бавев веќе со реализација, а тој со лабави идеи. Го гледав пред мене и ми беше драго: Човек со добри намери, со доброчинителски побуди! Ја кренав чашата и одново двајцата малку се напивме. Ноќта пред да заспијам, слушнав мошолење на дожд на ламарината што беше ставена на дел од покривот што се наднесуваше над балконот. Се потсетив тогаш уште еднаш на разговорот со дојденецот. Овој разговор, иако едноставен, наивен и невин, не остана без значење во мојот подоцнежен живот. 
      Работите на водоводот пак, напредуваа. Присуствував заедно со инженерите кога се ставаше разделната цевка во резервоарот за двата крака што се делеа за двата дела на Маказар. Работниците во паузите пиеја ракија од шишето што одеше од рака на рака и кое го беа донеле маказарчани. И порано еднаш, тие ги беа почестиле работниците со пиво. Горе каптажата се привршуваше, беа бетонирани и завршени сите стопирачки шахти вдолж трасата. По малку време требаше да се покрие резервоарот, што не претставуваше тешкотија ни по однос на времето, ни по однос на градбата. Требаше да се направи малата куќичка со врата за да може да се влезе внатре, човек да се симне по скалилата од железа долу до главниот вентил, и да се запре водата во случај на потреба. Главниот инженер посебно се погрижи добро и пристапно да се изгради шахтата близу под главниот резервоар со испустен вентил за воздух. Без испуштањето на тој воздух, кој се компримира во цевката доколку во некој момент во неа не течела вода и сега наеднаш е пуштена, водата не може да пробие надолу по главните цевки. Долу се привршуваше и копањето на каналите до самите куќи и изградбата на сопствени шахти во дворовите. И јас кај мене зедов работници да ископаат и да пуштат цевки од главниот канал до куќата и платив водоинсталатер, го платив Ацета Ружин од Лерна, да ми спроведе вода во куќата. 
      Непредвидено, настана еден проблем кој се однесуваше на ставањето на водомери. Сите избегнуваа за тоа да зборуваат. Главниот инженер ме советуваше да барам да се стават водомери за во иднина, во случај на кризни, сушни периоди, да може да се ограничува и да се контролира потрошувачката на вода. Побарав од Михајло таква наредба да се издаде. Но не одеше лесно. Луѓето се правдаа со немањето пари за водомери, а всушност, се плашеа од можна наплата на потрошената вода во иднина. Сфатив, дека овој сој луѓе, не ги интересира некаква идна можна ситуација, ниту се спремни такво нешто да земат предвид, туку ја земаат предвид само непосредната ситуација и непосредната полза. Сепак, во најголемиот број шахти, беа ставени водомери кои , потоа, никогаш не се читаа, ниту доколку би станало таква потреба, луѓето лесно би се согласиле на тоа. 
      Беше дваесет и први јуни, кога главниот инженер извести дека најпосле работата е завршена и водата може да потече. Доколку се појави некаде избивање на вентил или некој друг проблем, тие ќе бидат тука да го решат. Водата стигна во најубавото време, кога беше жешко лето, кога устата бара да се олади, а снагата да се искапи. Тој ден, кога инженерот ја кажа оваа вест, со истата онаа весела насмевка што секогаш го следеше, од високото кај резервоарот можеше да се види како Надежда јаде големи црвени цреши од полната скутина. Повремено ѝ даваше по една и на мајка си, која немаше сили да ја исплука семката од устата. Преку реката пак, Сандре Марче местеше телевизиска антена на ниското куќарче; Коте Буџе, во тремот на плевната, ја гледаше новата крава, швајцарски сој, што ја беше купил, плукајќи во правта долу, да не ја зарече; Пере Катин спремаше дупка за вар за домалтарисување на новата куќа, која досега беше малтерисана само одвнатре и последен пат си изми раце со потурување од стомне; двајцата сопственици на продавниците, како договорени, ги чистеа и ги прередуваа излозите, а по уличките на селото и на малите празни места, на плоштатките, децата си играа слободно по завршувањето на школската година. 
      Јас пак, како ретко кога, ги чувствував полните гради, како да сум го нашол, како што бев прочитал кај Хадријан, резето кое нашата волја ја поврзува со нашата слобода.
      5
      
      Водата дојде во Маказар, но тоа јас не го доживеав како вистина. Баше тоа сон. Убав сон во многу бои, првин во трепети, а потоа во  преливи. Потемно розе, и посветло розе, вино и жито во облакот што ја шири душата и се истура во самофалба и топлина. Резето ја сврзало мојата волја со слободата. Над отворената влажна шахта, таму подалеку пред куќата, во која останала многу влага од водата, веќе кружеа три пеперутки. Гледав како боите на крилцата им се отсјајуваат, трептат малите окца, се креваат и потоа пак паѓаат надолу, мислиш ќе се урнат, но пак се извишуваат, тетераво и несигурно. Ех, такво е и нашето расположение, па и нашиот живот, како лет на пеперутка, се крева и паѓа. 
      Неколку дена кружам по патиштата и плоштатките на Маказар, но не ги гледам луѓето. И тие да не се пикнале во облакот, во црвениот сон? Не. Тие не беа во сонот, тие брзаа да ја употребат водата што е можно побрзо и како што е за секого најкорисно. Беше јуни и сè што беше засадено сакаше да биде повадено. Во тоа високо место Маказар, каде што сè што се садеше се садеше подоцна, и сè што стигаше за берба, стигаше доцна, сега врзуваше корен, или штотуку беше врзало. Бев зачуден, дури и исплашен, кога видов дека околу многу куќи беа ископани нови парцели, мали навистина, колку што дозволува земјата во дворот или до дворот на куќата, но ги имаше многу. Се садеше што не се посадило, или се додаваше на тоа што веќе беше посадено – уште некоја леа пипер, четири реда патлиџан, два трапа барбуња, едно парче големо колку да се растркала магаре, крастајчиња, блиску пред куќата жените ги садеа или ги пренесуваа веќе порано посадените џунџулиња, пркоси, париња, сивци, гербери. Атанас Бамбо далеку дури преку сто метри, каде што му беше градината и каде што имаше и едно леше компир со грав по трапјето, ископа голема дупка, три на два, и длабока метро и половина, за да ја полни со вода од водоводот и кога ќе му затреба, да полева. Под многу сеници се сместија буриња, за да се наполнат совреме, за ако снема, да се црпи од нив. Снаодлив, вешт свет! Никого не видов испран и пресоблечен во ново. Немаа време. 
      Мене ме заборавија.
      Се обидував да проговорам со овега или се онега преку ограда, но никој не се задржуваше во разговор. Им пречев. Дури, во еден момент, Сотир Бачо ми рече: 
      „Оди пиши на машина, што губиш време!“
      Кога се обидов, тогаш јас сè уште во повоздигната расположба, да му речам да каже на сите, дека треба да се направи прослава по повод завшувањето на водоводот, тој се сврти: 
      „Ами ние прославивме“, рече. 
      „Кога прославивте?“ 
      „Уште кога беа работниците“, продолжи тој, „ги викнавме пред продавницине и распославме пиво. Тука беа и двете инженерчиња. Ти не знам кај беше, отиде некаде. 
      „Абре, за прослава зборувам!“, му велам. 
      „Па тоа е прослава“, вели тој . „Дојде водата. Се стори“. 
      И ова сега беше за мене како некој сон, но не оној розев, црвен, и виножитен, а сепак сон, чудо. Како претстава која се одигрува на некоја сцена, караѓоз, сенки, не можеш да дофатиш ни кој каде оди, ни од каде доаѓа, се движат, а ги нема, не можеш да ги запреш, да ги допреш и да проговориш. Меѓу себе зборуваа, па и се караа, за националните и за либералните, како секогаш, па дури и за водата се замераа, кој што повадил и колку потрошил, дали се искапил или испрал, дека волојте пијат повеќе од козите, или овците повеќе од кокошките, но сето тоа си остануваше нивно и меѓу нив. Подоцна, меѓутоа, видов, дека тие истите, кои меѓусебе очите би си ги извадиле и, многупати, и си ги вадеа, кога бев јас во прашање, беа истомисленици. Што се случи? Што грешка имам? 
      Ох, тој не знае во што е неговата грешка! Цел живот одел над провалија, најпосле и мене ме повлече, а не знае! Ги сонуваше врвовите, а газел во живо блато.  
      Но, зошто јас не го подзапрев низ годиниве? Затоа што беше пречувствителен кога беа во прашање такви нешта, а и воопшто, беше повредлив. Животот ми имаше покажано дека секогаш кога ќе му ставев некоја забелешка, тоа тешко го доживуваше. Беше во состојба со денови да се однесува како немтур и да се обидува да ми наметне вина мене, дека, еве, јас сум била нечовек, штом така грубо, а не нежно, како што беше навикнат, се однесувам со него. Сега можам само да жалам што најчесто му повладував, не бев критична и не се обидував да го доведам на место, што се вели, и така на вештачки начин му создавав чувство на поголема вредност. Тоа чувство, судрено со неговото основно чувство на помала вредност, даде катастрофални резултати. Изгуби ориентација. Имајќи ме мене, тој зајде и така се најде во противречност и сега, како што вели и самиот во една своја песна, ќе мора да ја повторува лекцијата на животот, ако воопшто има веќе време и ако воопшто има веќе пред кого, да ја раскаже таа лекција и одново да го положи испитот. 
      Првото што го слушнав, кога во еден краток момент го сретнав Котета Буџе, висок и поднаведнат, со мустаките напред и со челото набрано од брчки како трапчиња за садење чудоцвеќе, или поточно кога мораше да се сретнеме, зашто патчето по кое двајцата бевме кинисале секој од своја страна, беше многу тесно и, откога јас му реков добарден и, не можејќи да издржам, ја спомнав и водата, тој рече: 
      „Дарванската вода е подобра за пиење, ама сега, кога ја нема неа, и оваа ќе ја фалиме. Господ на помош. Но голем труд дадовме. Па и ракија, па и пиво, на работниците…“
      „Многу труд?“, се зачудив јас.
      “Едно од инженерчињата ми вели: Не сум видел, Коте, вели, луѓе како вас. Абре, ние за работа сме ѕверови, му велам. Да го изградиме водоводов му велам, та за ракија и за пиво лесно. Да не ги честевме работниците и да не земевме да го запретаме каналон со првата рака земја на цевките,  којзнае дали ќе се напраеше ова чудо“.
       По мала пауза, како да кажува некоја споредна работа, која сепак еве, од обѕири ќе ја спомне, рече: 
      „И ти, Симон, што е право, поможи“.
      Го гледав како ја поткрева ногата и ја потсвиткува во коленото, готов да го издолжи чекорот натаму по патот.
      „А на луѓето“, продолжи божем добронамерно, „не можеш да им ја затнеш устата. Зборувале и ќе зборуваат, те за бунарот, те за водоводот… Секакви работи.“
      „Какви работи?“, се вомјазив.
      „Тој си гони свои ветришта, велат“, рече Коте, поднаведнувајќи ја главата надолу. „Ама ние не бацуваме рака, велат“.
      Јас се обидов да прозборам, но излезе од мене само некој засипнат глас. 
      „Му реков на Сотира да се одржи прослава“, се обидов пак. „Реков да се одржи прослава“, повторив. „Ред е“. 
      Грлото ми се исуши, се стегна. Но сепак, тој ме чу.
      „Си сакал да држиш говор, да се раскрилиш над Маказар“, рече Коте, божем се чуди на умот на луѓето  што мислат така. „Јас велам, ако држи, ќе држи, па што? Што ќе го слушаме, велат, наш е, маказарчанец…Си спомнувал и табла успомена“, додаде  Коте.
      Јас молчев. Што можев да кажам. Херој, а неразбран.
      „Ти велам, зборуваат секакви работи“, рече пак Коте и остана во местото. Му беше убаво на душата да каже сè, а да биде божем другите се во прашање, а не тој. „Кај можеш крајот да им го фатиш“, рече пак. „Велат“, крена веѓи уште еднаш, „ти си направил цевкана да се навалува кон оваа маала“.
      „Која цевка?“, се зачудив јас.
      „Попречната цевка“, рече Коте, „онаа горе во резервоарон. Ти си рекол страната што оди наваму, на исток, неколку милиметри да е пониско кладена и водата првин да трга наваму и дури кога ќе се пренаполни ваму, дури сетне да тргне натаму“.
      „Зошто пак јас?…“, се збунив.
      „За да не течела, демек, првин кон Кочовите“, рече Коте. „Вие со ним во кавга сте од време. Некој твој прадедо, Никола Поцо, голем насилник беше ти бил“. Потоа додаде: “Владе знае“.
      „Историчарот?“
      „Тој. Владе Кочов“.
       Сега требаше одново да го земам лостот и да се обидам да ја поткренам земјата но, вртејќи се кружно во собата, сфатив дека најпрвин треба да го поткренам својот дух. Време беше да ѝ пишам на Агна. Впрочем, јас одамна се подготвував, очекувајќи го големиот момент на завршувањето на водоводот. Требаше да ѝ ја јавам големата вест за крајот на изградбата и таа од своја страна да ми јави дека конечно ја завршила студијата и дека доаѓа кај мене во Маказар. Ја зедов машината за пишување и почнав, истрпнувајќи во снагата од некој студ што доаѓаше не однадвор, зашто надвор беше врело лето, туку одвнатре. Се наежував пишувајќи најубави и највосхитувачки реченици, кои меѓутоа, немаа во себе вистински восхит, и тоа се познаваше дури и по паѓањето на дирките по хартијата. Сакав да ги избегнам последните настани во врска со божемната проникливост, а всушност  дрскост,  на луѓето околу мене. Се залажував и си олеснував, за да не морам тоа да ѝ го напишам на Агна, дека тие настани немаат значење. Се трудев, но  не ми беше полесно. Овие настани ме потсетуваа на други такви, помали, во животот, кога сум гледал дека луѓето се далеку еден од друг, како од брег на брег, не се разбираат дури и кога се во прашање навидум ситни нешта. Дете да се смее, што би се рекло. Знам дека луѓето се суетни, прости и алчни, но не сум знаел дека овој проклет свет околу мене ќе се дрзне да ме одгатнува и, уште да смета, дека ме проѕрел? „Ама ние не му бацуваме рака“, му рекле на Котета Буџе. Што значи тоа? Што ќе беше толку неприродно, ако на резервоарот се ставеше една спомен  табла?  
      „Кому јас можам, освен тебе, драга Агна, да му го соопштам моето расположение, восхитот од големата градба“, ѝ пишував на жена ми, а вусшност во себе ги читав оние незапирни редови, што веќе беше ги напишал некој друг, во отворената книга крај мене, незапирни редови, од десно на лево, од работ на една до друга провалија, редови во долги низи кои се како обвинување. Обвинување против кого? Против мене? 
      „Во мене, сепак, има некоја празнина, како пропуштена можност“, не издржав, на крајот од краиштата, да ѝ напишам на Агна. 
      Беше пладне, летна жега, а јас седев во ладната соба на столицата, свиткан во колената и со поднаведната глава, како пред судии и поротници. Да, јас одново треба да барам лост, лост во себе, со кој ќе ја поткренам земјата и себе си самиот.
       Повторно одам по сокаците и по плоштатките на Маказар, непризнат пророк, или светец, како Франческо од Асизи. Бог го кренал светот повисоко од досегот на мојата рака и го спушта на моите плеќи како ќе му текне. Јас ги напињам плеќите. Крепи брате Франческо! Се обидувам, обратно, да заземам поза на недопирлив, но колку повеќе се трудам, толку е позалудно. На луѓето пак, како на вистински кучкини синови, им успева, како во забава, како во игра, со лес, да ме држат не со нив, на нивно рамниште, туку на растојание, и да остават  нивните осила да ги осетам од подалеку. Додека лунѕам по сокаците и по плоштатките, нив ги нема, а никој кого случајно сум сретнал, не ми рекол, отворено, лош збор. Лицемерие и неблагодарност. О, неблагодарност, „ти демоне со мраморно срце“. Зошто? Зашто сум се зазел за нив, зашто сум направил,  сум копал, сум изградил, сум им дал? Селаните ти се еден недоверчив, а прониклив свет, се сеќавам на зборовите на Владета историчарот (да, така рече, прониклив свет!). И уште додаде: Сакаат да им дадеш и, кога им даваш, ќе земат, но потоа ќе те замразат, зашто си им дал. Агна во едно писмо, немилосрдно, секогаш ќе паметам, ми напиша: “Не знам дали си ги направил понизни и зависни со дарот, но тие проѕреле дека тоа си го сакал. Тешко ли ти паѓа едно такво признание?“ 
      Точно така му напишав. А тој не собра сили да признае. Всушност, на некој начин, тој  признава, но не се соочува отворено и докрај со тоа. Нека не ни ја подметнува споредбата со Франческо од Асизи, далеку е од таа споредба. Франческо одеше гол и бос, парталав, гладен и жеден, во крв облеан, и од никого ништо не бараше: ни дреи, ни леб, ни вода, а уште помалку го мачеше суета и потребата од признание и слава. Твоето добродетелство, драги мој, Симон, не е од слични побуди. Па, така се однесуваше целиот живот. Зошто не се однесуваше алтруистички спрема мене? Затоа што немаше публика. Што публика се две деца, куче и папагал! Ама, ако, сепак дојдов донекаде, постигнав некој успех во работата, макар со задоцнување. А еве го постигнав и мојот животен успех: Се откачив од илузиите во врска со тебе!
      Гледај чудо, излегува дека јас сум тука за да ја вратам во Маказар омразата на вековите, кавгите и клетвите, убиствата, безмалку крвната одмазда на времењињата минати. Коте Буџе вели: Никола Поцо ти бил некој голем насилник! Па, добро, и да бил. А бил ли? Значи, и Владе Кочов, зборувал. По оној разговор за Маказар, за Никола Поцо и за Кочовите, немав седнато со него да поседам. Просто немаше кога, а не дека нашите семејства биле во кавга. Не спорам дека Владе е во многу нешта уверлив и точен, но почекај, зар сè што кажал самиот Никола треба да се фрли? Зар да се фрли неговото високо и богато дародателство? А му вратиле со убиство, и тоа со камења.
      Кога вчеравечер влегов во дуќанот, со иштав да купам пиперки, иако малку подовенати, што беше ги донел Чане, газдата, ставени во гајба, исправена пред влезот, во полната просторија го слушнав зборот „арондација“, токму Владе им го објаснуваше. И уште „продажба на странци“, „процент“ и „пратеник“. Ми падна во вниманието ова и ги запаметив зборовите, зашто токму кога влегов, сите замолчеа. Денеска претпладне добив разјаснување за што станувало збор. Ми раскажа Пере Катин, зетот на Сотира, помлад човек во чија меморија можеш да се потпреш, па и во неговата способност да разбере што се зборувало, и да пренесе точно. Се разбира, и тој ми раскажуваше како и другите секогаш што раскажуваа кога сакаа да ти кажат некоја навреда или слично, а не ти го кажуваат тоа директно, од свое име. И тој почна божем со чудење колку е зол светот и грди луѓето, та зборуваат најгнасни работи, што еве тој, како добронамерен и пријателски настроен човек, демек, ќе ти ги кажел.
      „Да, да“, рече Пере, „арондација, така се кажа“.
      „Ти кажувам“, продолжи тој, „што зборуваат. Велат, дошол кај тебе некој непознат и таинствен човек, рус и со паларија. Испратен бил, велат, од канадската мафија за да се поврзе со нашата, овдешната. Те чекал, велат, пред куќа. Кога си дошол ти, ја извадил паларијата и се поклонил, нешто кажал  што не е докрај чуено, а потоа, откога си дошол ти од некаде, си го повел горе во собата за да не може да се чуе разговорот што сте го воделе. Атанас Бамбо тврдеше дека човекот не бил никој друг, туку Мајк, Методија, Зуноски, кој е дојден во посета на родниот крај и кој, повеќето време, престојува во Монастир кај свои роднини. Го видов со свои очи, тој беше, им рече Атанас на луѓето. Но овие го вјавнаа, го направија, дури, будала. Си видел, му велат, ама не си видел, слеп си бил, тоа што требало да го видиш, не си го видел. Имаше неколцина што поверуваа дека тоа можел да биде Мајк Зуноски, но најпосле се остана на тоа дека, дури да бил и Мајк, тоа не менува ништо за плановите што требало да се остварат на штета на Маказар. Бизнис, валкана работа. Најпосле, рече Перо Питроп, оној што има куќарче горе над стариот интернат, тој истиот Методија, уште како млад, беше вешт за тие работи. Голем политичар. Тој истиот, рече Перо, беше во комисијата кога ги зедоа нивчињата во Лерна, за да се направи големион, државен вишнарник.
      Кога сте влегле горе во собата, таму сте се затвориле, и тогаш ти, божем, си прифатил“, рече Пере.
      „Што сум прифатил?“, прашав јас.
      „Ете, тоа, арондација“, рече Пере.
      „Каква арондација?“ се зачудив.
      „Арондација“, повтори Пере. „Сте се договориле со човекот,  како што се зборува, да се спојат парцелите земја во едно големо пространство и, тоа пространство, заедно со некои куќи, особено постарите и напуштените, да се продадат на луѓе од Канада. Тие да се расчекорат тука. Дали само на луѓе од Канада, преселници од Егејцко, оти е тука блиску границата, или и на други, за воена база или за нешто друго, не се знае, па и не е важно, велат. Главно било, ти, преку власта, бидејќи се видело дека ти си во врска со власта, се видело и по тоа што ти дале пари за изградба на водоводот, а богами, велат, сигурно му дале и за бунарот, ти, значи, требало  да ги натераш маказарчани, со власта заедно, да ја продадат земјата и куќите, а потоа, се знае – процент“. 
      „Каков процент?“, се вомјазив јас.
      „Процент“, се поднасмевна со наместена наивност, Пере. „Процент од продажбата“, рече. „За тебе, за в џеб“.
      „Абре, вие сте луди луѓе!“, викнав бесно јас.
      „Луди се, ами не“, рече Пере. „Нетокму народ. Луди и грди. И гнасни... Од гнасни погнасни“. 
      Изгледа долго време сум молчел, здрвен на столицата. Кога ја кренав главата, веројатно сум изгледал толку бесно, што Пере почна да се помрднува на местото и да ги преместува нозете една на друга. А всушност, знам, тој уживаше во улогата на мачител и, во исто време, божем на спасител. Мислеше дека си обезбедува една дистанца што, ете, не е тој што шири подли гласови и клевети, туку другите, а тој еве, како пријател, сака да ми помогне. Така и самиот рече. 
      „Јас“, вели, „знаеш дека те поштувам. Прв бев тој, се сеќаваш, што се наведна тогаш над бунарот да видам кога пресуши. Ти мене ме викна, а не некој друг, јас ти се најдов. „Сакам“, рече, „да знаеш што е и како е, да си водиш сметка, да не удираш на слепо“.
      Пред него стоеше чашата со ракија што му ја турив уште кога влезе. Но не ја испи. Уште тогаш рече дека нема да ја испие. Ракија од Атанас Бамбо, рече, не пијам. Многу шмеќари при варењето. Ти, Симон, вели, поарано  купувај си купечка. Барем ќе знаеш, вели, дека  еден отров пиеш, а вака – илјада отрови. Сега ме гледаше мене како се мачам, како се печам на нивната жар, и не можеше да издржи да не продолжи. А јас пак, гледај човечка слабост, не му реков марш надвор, туку некако потајно, сакав да чујам.
      „Не му е нему, велат“, сега пак подзеде Пере, „ниту за бунар, ниту за водовод, ниту дали ние ќе бидеме жедни, ниту пак гладни. Ниту нему му треба вода како вода, велат, ниту црква како црква, ни светица, како светица, туку нему му треба, велат некни во дуќанон на Чанета, ние да клекнеме, да му бациме рака, да му оддадеме почест, а тој да стане пратеник. Ете што зборуваат“, рече Пере, како да е самиот зачуден. „Велат, откога ќе бил изграден водоводот ти, со помош на власта, ќе си станел пратеник од Маказар и од целиот крај. Така, божем, си се договорил со главните во С. кога отиде онојпат таму“.
        Направи мала пауза, а потоа додаде: 
      „Јас, пак, велам, што има лошо тој да биде пратеник. Еве, сегашниот, кој е од националните, повеќе од три години нема стапнато овде. Тогаш, за време на минатите избори, притиснаа да сме го избереле него. Ете го избравме, и што? Бил доктор. Па што ако е доктор, што ќе ни е, не сме болни. Треба да се избере човек како тебе, нешто да изгради, да стори…“
      Тој виде како седам наежавен. Погледна во мене, и пак си го собра погледот. Ми го следеше гневот од кој  не само што не се плашеше, туку дури му годеше. И затоа, не се колебаше да продолжи.
      „Ќе ти го одземеле полномошното. Таков е договорот“, рече.
      „Кое полномошно?“, реков зачудено јас, а Пере продолжи.
      „Ако не си го врател, ќе фателе адвокат. Си го бараме правото назад, велат. Се плашат да не го употребиш при продажбата на земјата и куќите на Маказар. Може да го злоупотреби за продажбата договорена со оној човек од Канада, велат“.
      Тогаш јас се сетив дека, кога заминував во С., зедов едно ливче хартија на кое се потпиша Михајло, како претседател на Месната, и уште неколкумина, за случај да ми затреба, поточно да можам да речам, еве луѓето бараат да се изгради водовод, им треба, животот им зависи од тоа. Се разбира, ниту го извадив некогаш тоа ливче од џеб, ниту некој го побара, ниту ќе го побара. Но јас го зедов, всушност, повеќе да им го направам ќефот на маказарчани. А тие, гледај чудо, ќе фаќале адвокат!
      Набарав меѓу хартиите на масата и го најдов листот.
      „Еве го“, му викнав на Перета, „дај им го,  нека одат по ѓаволите“.
      „Немој мене, те молам“, почна Пере. „Немој мене, ти дај им го ако им го даваш, да не се мешам јас. Ќе речат, еве овој посредува, дава-зема со Симона. Ќе ме искубаат како петел недоварен“.
       Знаев дека оваа болест кај луѓето не ќе помине лесно. Премногу ги храни и ги возбудува, па и ги обединува, независно од меѓусебната нетрпеливост. Тие се сега една мала толпа која, како секоја толпа, си има свои правила на однесување и не се обѕира на она што е вистина, или што не е вистина. О, неблагодарност, „ти демоне со мраморно срце“! А јас, зар да се кајам? Тешко на оној што доцна се кае! Не,  не се кајам, зошто да се кајам. Ако треба ќе преболам, а потоа ќе се качам на уште повисоко, за да бидат уште побезобѕирни. Знам дека тие уживаат во чувството на изгубен страв. Такви се тие, се плашат од оние на повисоко, но кога ќе го изгубат стравот, го губат и страмот, се ослободува стерната, и течат секакви води. 
      Неколку дена седев повеќе дома, во куќата, отколку надвор. Се обидував да пишувам, ако не друго, да го запишам она што ми се случуваше, за подоцна, можеби, да може да влезе во повеста. Но сè излегуваше некако скудно. Дали затоа што дарот за пишување веќе не ме служеше како некогаш, или можеби зашто бев разнебитен и отсутен, заради последните настани. Забележав дека и оние неколцина со кои низ годините кога сум идел тука, во Маказар, сум имал најубави односи, некоја ако не голема блискост, а  секако срдечност, не ме побаруваа. Имаше луѓе на кои сум им правел  добрини: сум се зазел дете да им влезе на работа, болен да им се излечи, да се оперира од најбашни оператори, лек да земе од најдобри аптеки, данок ако задоцнил да плати, да не се казни, сливи со ним да се наведнам да собирам, ако се стемнувало и не можеле да стигнат да ги дособерат. Тие сега се најгнасни. Што да се каже? Какви објасненија да се дадат? Јас такви објасненија ниту можам да најдам, ниту да дадам. Луѓе, ете, ако е тоа некаков одговор! 
      Гледам, му било тешко. Вистина, тој е виновен што не смогна сили да ги надвладее пороците, попустите пред  ѓаволот, пред суетата, пред гладта за љубов и признателностст, ме урна и мене во провалија, но во овој случај, неправедно го навасала неволја. Погодува кога ќе се каже непријатната вистина в очи, но уште повеќе погодува невистината, лагата и сплетката. Е, па, тие претерале! Тој никогаш не се заземаше за работите заради  пари, ниту да добие некоја конкретна власт. Напротив, дури и кога му се нудеа, не ги земаше. Не беа парите мотивот што го гонеше, дури и да му се нудеа, не ги земаше, зашто со тоа би им дал друг потход на своите идеи, би ги урнал на друго рамниште. Тој, како што пишува и самиот и, како што многупати ми пишуваше и мене, сакаше да се гледа во друга, поинаква позиција, да го гледа светот од точката од која и бог нè гледа нас, како што велеше, или пак, што би било најточно, него да го гледаат како мал бог. Тоа беше трогателно. Тој порив во него го туркаше да презема дела. А за пари и проценти, не. Тој, дури, за копањето на бунарот ни ги потроши домашните пари, дури и моите и, една сума, што ѝ ја имав заштедено на помалата ќерка. Нè остави без никаква заштеда. Нека, велев тогаш, нека прави, нека гради. И јас, што од зафатеност, што од слабост спрема него, што од радост дека ќе се направи нешто во тоа место, кај таа куќа што ја сакав, не кренав врева. Грешев, ама ексик парите! 
      Се сеќавам, во едно од последните писма ми пишуваше како човек обземен од восхит, задоволен од она што го сторил, од она што тој го наречуваше добродетелство. Многупати повторуваше дека тоа  добродетелство било безмалку во крвта на неговото семејство и, притоа, го споменуваше неговиот предок Никола Поцо. Се разбира, претеруваше, но јас го оставав да живее со таа мала фикс идеја, зашто не гледав ништо особено лошо во тоа. Кога дојде во С. во врска со водоводот, беше расположен, дури и повеќе од тоа, зашто мислеше дека успеал. Тогаш ми кажа и во врска  барањето од луѓето со кои разговарал да биде кандидат за пратеник, но тој не рекол ништо. Всушност, ниту сакаше, ниту го интересираше. Голема загатка е интуицијата на селаните. Тие со голема доза на прецизност, еве, погодуваа каде да го ранат. Како и секогаш во  случаите кога се прават сплетки, има нешто точно во реченото. Во случајов, точно е дека тој беше во С., дека разговараше со луѓето, иако суштинското не беше  точно. Така се прави интрига. На тоа смета интригата. Тие, се разбира, не можеле да знаат дали меѓу Симон и луѓето во главниот град се зборувало за тоа овој да биде преатеник, но обземени од предизборното расположеие и од меѓусебните спротивставености, лесно, сосема спонтано, дошле на тоа гласините да ги поврзат со зборот пратеник. Слично е и со човекот од Канада. Јас знам, бидејќи Симон ми пишуваше за тоа, дека не само што нема вистина во она што му го смислиле селаните, не само што не станувало збор за некаква продажба и проценти, туку обратно, човекот и самиот сакал да даде за Маказар. Симон тогаш со симпатија ми пишуваше за тој човек. Имав една прекрасна посета, се сеќавам, ми напиша. Дојде кај мене, ми пишуваше, еден човек по идеи  сличен на мене, иако можеби понаивен. Фала му на бога, фала му на бога, се сеќавам, ми напиша, малку нескромно, што има, ете,  такви луѓе на светов.
      Пере се помести на столицата, ја зеде чашата ракија, сè уште така полна како кога му ја ставив, ја заврти меѓу прстите, и пак ја остави на местото без да се напие. Мислев дека се подготвува да замине. Јас не го следев сосема каква намера има, бидејќи бев премногу зафатен со себе си и со оние чувства кои се раѓаат во моменти на вакво расположение, а кои би можеле да се наречат, одмазднички. Да, одмазднички! Во тој миг, би бил готов да ги здробам оние непрокопсаници за чии сплетки ми раскажува овој човек спроти мене. Но, место да стане, Пере кажа уште нешто.
      „Зборуваат“, вели, „дека џабе си ја чекал жена ти Агна“.
      Јас се тргнав како прободен од нож.
      „Ако не дошла, велат, цела година досега“, продолжи Пере, „нема ни да дојде. Изгледа, велат, нешто има, за нешто се имаат замерено. Значи“, објасни Пере, „ти и женати Агна божем не сте биле во добри односи. Тие не знаат дали е сосема така, но така зборуваат, божем се скршила милоста меѓу вас. Јас им велам“, рече Пере, „тоа не е ваша работа или, еве да речам, наша работа, тоа си е, велам, нивна работа, кога ќе дојде и како ќе дојде, и во какви односи се“. 
      Така станат, натресен над него, јас викнав:
      „Добро си им рекол“, подвикнав, а потоа згрмев. „Добро си им рекол, ти копиле, непрокопсано!“
      Пере се измолкна од столицата блед како крпа. Кога малку се созеде, се обиде да ме увери дека не е тој што сака да навреди, дека тој само ми пренесува што зборуваат другите, дека тој ме почитувал како пријател. 
      „Јас те поштувам“, вели, „како пријател, „мртов да сум“, вели, „ако не те поштувам“.
      „Не сум ти јас никаков пријател“, викнав. „Оди по ѓаволите“.
      Тој  стана и, како во недоумица, тргна кон вратата. Јас останав во собата, вртејќи се во круг, како пцето. Се обидував да си ја дофатам опашката и да ја гризам, но не можев да ја дофатам зашто, за жал, немав опашка, ми ја скратиле славната еволуција и оние, таканаречени, културни придобивки. Што можев да правам? Какви објасненија, навистина, да се дадат? Реков, не знам. Пере стопати повтори дека луѓето се грди. И сега, откога тој замина, ќе бидат уште погрди, ќе ги збогати тој нивните доживувања и нивната подлост со нови поединости. Да, тие се грди и спремни, еве, да ти го испоганат и семејството. Фала му на бога што Агна не знае дека низ нивните штрби усти го грвалат и нејзиното име. И нема зошто да ѝ го кажувам тоа. Нејзиното трпение спрема нив секогаш беше големо како море. Знаеше за нивната недоделканост и подлост, но не сакаше на тоа да му дава значење за нашиот живот. Нека остане и сега настрана. Кога ќе дојде, ќе ѝ раскажам по нешто од сето. Тогаш можеби целата приказна ќе изгледа забавно. Со неа покрај мене, овие луѓе не ќе можат да ми ја поткопаат смелоста. Ритмот на дишењето, досега брз и бучен, полека се смируваше. Помислата на Агна и на нејзиното скоро доаѓање, ме успокојуваше. Низ мене во тој момент врвеа настани и слики, слики на нежност, на подавање на рака, на галеж. Најпосле ќе бидеме заедно. Ќе се свијам во нејзиниот скут и ќе го слушам срцето како спокојно ми бие и како полека зајдувам во благиот сон на спокојството.
      Отспротива, штом сонцето зајде, слушнав прскање со црево. Надежда ги ладеше камењата во дворот и ја прскаше земјата, од која, кога ѕирнав низ прозорецот, видов како се крева пареа, ја прскаше земјата, за да може потоа да смете. Подоцна ќе го пушти цревото со вода во малото бавчуле вдолж десната страна на куќата, и цела ноќ ќе го остави да тече. Кога утре ќе ја видат земјата влажна и ќе ѝ речат дека го оставила цревото да вади, таа ќе рече дека не е од вадење туку дека земјата е таква, држи влага, влажна е уште од дождот што падна пред една недела. И уште ќе рече: Ами, Атанас Бамбо што вади по цела ноќ, ами Коте Буџе, па Стојна на Сотира Бачо… Сите. Да, навистина, сите. А јас, Симон Поцо, што?  Зар јас да се грижам заради тоа? Можеби не треба, но не сум спокоен. Еден ден, бидејќи е врело лето, водата може да секне. Но, па што?. Овие алчни луѓе ќе ти ја земат капката од устата, нивната себичност е себичност на гладно ѕвере. Кога себичноста на едниот влегува во натпревар со себичноста на другиот, ти не можеш да очекуваш ништо полезно и убаво за сите. А треба водата, затоа и се борев и се изборив, за да ја навлажниш испуканата уста и потта да ја измиеш од лицето и од снагата и да ја симнеш наслагата од меѓу прстите на нозете.
      Вистината е, дека јас, всушност, тие денови мислев пред сè на Агна. Во моето срце чекаше нежноста за неа. Чекаше нежноста и љубовта. А за луѓето? Какви објасненија, навистина, да се дадат за нив? Не знам. Но, морав да најдам некоја утеха или, некој вид помирување, како што се вели, со фактите. Најпосле, секогаш и секаде, при големите зафати, при градбите, имало и кавги и интриги, дури и големи казни и катастрофи. При градењето на Вавилонската кула, Господ бил тој што ја одредил и мерката и казната. Ги измешал јазиците на луѓето. При  градењето пак на храмот Соломонов, секакви ајлази сакале да ги дознаат тајните и без труд и без знаење да стигнат до мајсторската титула и го убиле Хирам, една не само чиста душа, туку и најголем уметник, главен раководител на работите на изградбата. А сепак, храмот се изградил и во него свечено бил внесен заветниот ковчег, следен од харфи и цимбала, и од песната на канторите: „Подигнете ги, порти, горништата свои, подигнете се, вечни порти, и ќе влезе царот на славата“.  
      Од каква помош можеше да ми биде мене утешувањето? Утехата е како апче, кое само во моментот ќе ти ја намали болката. Маката што те мачи пак ќе се врати и пак ќе те зароби темното кое низ грчеви сака да се породи во светлина.
      
      6
      
      Бев станал рано. Сонот ми беше испрекинат. Спиев од петли до петли, што се вели. Десно од раката ставена на маса, беше филџанот кафе, сега празен, оставен само со црниот талог внатре. Во пепелникот чадеше втората цигара тоа утро и чувствував како од тие први цигари срцето позабрзано ми чука. Од катот горе, низ долгнавестата рамка на прозорецот, го гледав сонцето, огромно и крвавожолто, како излегува од зад голиот рид. Излегува спокојно и раскошно го огрева светот кој се труди да го стокми својот план за денот. Сонцето ме потсети на Агна, на нејзината желба, секогаш во летата кога сме биле во Маказар, да ги гледа ваквите изгреви. Да, се сеќавам, ќе се разбудам наутро и ќе седнам на работ од креветот. Во прозорецот ќе удри првиот црвен зрак, некако в косо. Дијагонален зрак, имав обичај без некоја посебна причина да помислам, дијагонален зрак, а потоа: Агна, спиеш ли?, ќе ѝ речев, за таа да се разбуди и така мека и топла да ми седне в скут, да ме прегрне со десната рака околу вратот, и да се загледа во сонцето. Често така наутро ја довикував. Го правев тоа и во С., кога бев вознемирен. Агна, ќе ѝ речев, спиеш ли? 
      Наспроти сонцето и наспроти ридот, во утрово свежо, се нишаат врвоите на еден ред јасики и одовде, од собата, низ отворениот прозорец, го слушам ѕвонот од удирањето едно од друго на нивните ливчиња. Сега, на мојата педесетгодишнина, го гледам пак она дете како се искачува по ридот. Го познавам. Се јази кон високата прозрачност. Устето му е подадено напред, црвени рилчиња, едно торбе го удира по грбот. Му го гледам русото перче на светлината. Ита напред и не се обѕира. Далеку од другата страна, зад многуте врвови и преслапи, стојат големите кули и градови и островите со заливите. Ита да го види невиденото, да го дознае тајното и да го открие скриеното. А сега? Што сега, на педесетгодишнината? Црвените устиња не се нежни и црвени, туку нагрубиле, русото перче  е пробелено и, уште, одвај дали постои, место торбе што се ниша одзади, расте полека една грпка, тешка и грда, како секоја грба. Тоа дете, подоцна низ годините, ги виде по целата земја кулите и градовите, ги виде и островите со заливите и пеперутките, само скриеното си остана скриено, и тајното, си остана тајно, или само наѕрено, мигум насетено. Ќе се доодува ридот? Па, добро, нека крцкаат колената, препнати нагоре, како гранки суварки, запнати во служба на надежта. Во една голема книга, што сега стои на масата заедно со куп други, и кои ја имаат заградено мојата машина за пишување, а со неа и мене, прочитав: „Зар мислите дека човек ќе го постигне она што го сака?“
       Да, околу машината, по целата маса, куп книги. Лево и десно, пак книги. Тие ми држат стража пред светот, често несигурна, толку опседнати со себе си, што забораваат на човека. А сепак, до доаѓањето на Агна, се гневам на нив, се спротиставувам, се бунтувам и се помирувам со нив. Со луѓето надвор разговорите и кога ќе се поведат, се скудни. Тие се само за моментот, суви и лицемерни. А потоа, доаѓаат оние  интриги од нивна страна и, зачуденоста и бесот, од моја. Почнав да не излегувам, или да излегувам сосема ретко. Сега кај нив почна да расне бес. На чуден начин ги предизвикуваше мојата повлеченост што тие ја доживуваа како игнорирање. Зошто да сум подалеку, зошто да не сум им на дофатот на раката?  Не го сакаа тоа од некоја наклоност или добронамерност спрема мене, не ни дека би се откажале од  своите сплетки, туку сакаа да им  бидам блиску за да гледаат како одблиску ги слушам, да можат директно да ме зграпчат, да ме тегнат и да ме тресат за палто. Вака, со моето отсуство, јас им изгледав надмен и дрзок. Станаа гневни. Бараа прилика да ми го кажат тоа, но немаше многу такви прилики. Само еднаш Коте Буџе ме сретна во дворот, ми донесе писмо од брат ми од Мелбурн, му го дал поштарот (поправо, знам, Коте побарал, брзо-брзо тој да го земе за да може самиот да ми го донесе). Кога ме виде, веднаш се запали. 
      „Кај си, бре“, вели, „што не излезеш?“ 
      „Зошто да излезам?“ му велам. 
      „Абре како можеш така да седиш, да не дојдеш горе кај дуќанине? Каков човек си ти? Какви живци имаш? Плу!“, стори, плукна во правта од бес. Го гледав со очакарени очи. Гневен, а немоќен, бидејќи не можеше сосила да ме земе и да ме черечи. „Бре“, гровна уште еднаш со набрекнати жили на вратот, „бре, каков човек“, повтори. 
      Моето отсуство, а посебно  пишувањето, ги вадеше од умот. Како може, слушав како мрморат за мене, да седи цел ден и цела ноќ над машина! Само по една основа можеа да го разберат тоа. Атанас Бамбо не издржа, ми кажа. 
      „Сигурно имаш рачун“, вели. „Земаш пари“.
      Но, независно од нивниот гнев, па дури и наспроти тоа, јас продолжив да седам дома. Решив да се затворам со книгите во собата горе и да продолжам да ја пишувам својата повест. Сега, листот воврен во валјакот не беше празен, на него гледам црни редови во низа, се влечат надолу еден по друг, треперат црно и болскотно, како што треперат ѕвездите на небото.
       Бев напишал:
      „При сè што правам, една работа се повторува во мојот ум: бунарот! Се враќа мачното и, во исто време, херојско копање, борбата со длабокото и темното долу и во себе, победата и славата. Во мене сè се повторува безброј пати, и сè ми е познато, а сепак одново го одвиткувам она што сум го завиткал или самото се завиткало, стегнатото во кубиците камења во еден цилиндар кој само еднаш болсна на дното и пак згасна. Се раѓаат во тој напор на мислите и во враќањето на настаните нејасни излези, посакувани решенија, пророштва чуени некогаш во цигански шатор, стереотипи на гледачка на дланка, во кои, еве, во некој дел од животот, човек сака да поверува. На моменти пак заморни и залудни се чинат тие јазли, дека ништо не може да ми донесе таа опсесија, таа загледаност во она што не може да се види одвнатре, во внатрешната, сложена, докрај невидлива смисла, што се содржи во секоја длабочина и во секој голем потфат…“
       Пишувањето, иако споро, сега сепак напредува. Еден број листови хартија веќе се испишани и кај мене расне надежта дека можеби, сепак, еден ден повеста ќе биде завршена. Во состојба сум точно да разграничам, дека од работите што ги правев и што ги правам, бунарот или водоводот, на пример, се за другите, или главно за другите, моите барања тука се во заден план, во секој случај, потпотиснати, додека пишувањето на повеста е само моја работа, и само за мене. Претставата дека таа повест некој ќе ја чита и дека, така, преку тоа читање, ќе биде и за другите, е присутна, но на некој загасит, не сосема близок и јасен начин. Реков веќе, сега, утрово, испишувам низи од зборови, цели редови и, повремено, како кога нагло ќе се испие доволно голтки вода од стомне, прекинувам со издишување и, во паузата, ги гледам пак јасиките како се нишаат спроти голиот рид подалеку во позадината, сега осветлени од повисоко, со една жолтосивкаста аура околу врвовите. 
      Претпладнето веќе беше одминато кога слушнав стапки на човек по скалите. Дојде донекаде, а потоа тивко, ненаметливо, викна. Беше Владе историчарот. Во десната рака и овојпат носеше најлон ќеса со хартии. Се разбира, не можев да знам дали е тоа истата кеса и истите хартии од онаа средба пред подолго време или пак ми го враќа она издание голем формат со документи и патописи, покрај другото и оној извештај на Византиецот Теодор Метохит од тринаесеттиот век за пратеништвото на српскиот двор, што бев му го дал за читање. Почекав еден момент на премислување, а потоа сепак го поканив да се качи и да влезе во собата. Седна како што седнуваше секогаш на работ, со прибрани колена и со рацете пуштени во скутот, а потоа, кога почнуваше да зборува, лицето му стануваше повозбудено, малку запалено, и десната рака ја ставаше горе на масата. Јас бев воздржан. Откога ги слушнав сите интриги од луѓето и, откога ми кажааа дека и тој учествувал во сето тоа, објаснувајќи пред насобраните во дуќанот кај мостот што значи тоа арондација, дека е тоа окрупнување на земјата, спојување на парцели, во овој случај, заради продажба на луѓе од канадската мафија, па уште и дека Никола Поцо бил крвожеден, јас бев наежавен и тоа, сигурно, Владе можеше да го види и да го осети. Затоа и почна:
      „Гледав да те сретнам, но не можев“, вели. „Те нема“, вели, „да излезеш нагоре… Знам“, вели, „пишуваш. Разбирам“, вели. „Јас“, вели, „го прочитав текстот на Метохит за неговото пратеништво. Голем дипломат. Ама…“
      „Што, ама?“, реков јас ладно. „Не е доволно интересно. Не е интересно колку што се интересни вашите муабети што ги кажувате во тие дуќани горе!“   
      „Не дојдов за тоа“, вели Владе.  
      „Ами, за што?“
      Сакам да го продолжиме оној стар разговор, вели.
      „Па тоа е истото“, велам јас. „Што направил Никола Поцо и како му се вратило? Каква омраза покажувале Кочовите? Кој е тој што сака да ја врати сега таа омраза?
      Владе го крена погледот и го задржа на мене. Го направи тоа сега бидејќи мислеше дека може да го направи по сите гнасотии што ги имаше чуено и што, еве, очигледно, го охрабриле.  
      „Да, пак тој Никола Поцо“, рече Владе, „а се знае што стоело зад неговите таканаречени добродетелски побуди. А што се однесува до Маказар денес, додаде тој, немој да мислиш дека луѓето не разбираат. Тие знаат дека ти правиш ова и она, навистина го ископа бунарот, помогна за водоводот, но колку што гледам јас, чувствуваат  дека ги презираш. Грешат? Еве, кажи дали грешат?“ 
      Потоа продолжи: 
      „Дали не им ја украдоа водата од Дарван, не им се удри ли зимоска малкуто тутун што го откупи Монополот на трета класа, не плаќале ли маказарчани и другите жители во оваа кааза во времето на Никола Поцо, како што пишува и во царскиот ферман, повеќе данок отколку што треба? Е, па, тогаш, како да не мислат дека и овојпат се работи за заговор против нив со оној човек од Канада!“
      Јас го гледав со стегната уста. Ми се креваше косата. Беше дрзок.
      „А ти“, исцедив потоа во бес, „што велиш ти?“
      Молчеше со зацрвенето лице и со онаа десна рака истурена напред на масата како што ја држеше секогаш кога нешто докажуваше. Ја ставаше напред како во извидница, како во одбрана, но не со некоја голема сигурност, туку со една резерва, готов, ако треба, да ја повлече назад. Можеби таа резерва беше поизразена кога бев јас во прашање, иако, и спрема мене, сега, откога почнаа нападите и интригите од страна на селаните, се држеше послободно и, на некој начин, подрско. Реков веќе, и тој беше охрабрен. Сега, очигледно, беше дошол да ме дотолчува со своите безмалку фанатични поединости за историјата на Маказар и за неговите луѓе. Далечното минато не го интересираше многу. Затоа и ладно проговори за текстот на Теодор Метохит. Реков, ги палеше слушателите со  поединости за настани што се случувале овде или онде, на познатите места за сите, во околината. Луѓето какви што се оние во Маказар најмногу се интересираат за постанокот на светот, или дали земјата е округла или плочка, тоест за најкрупните работи за дел од кои одвај може да се даде дефинитивен одговор, а потоа, се разбира, за она што е најблиску до нив, во случајов, и за оние нешта од минатото, за кои  раскажуваше Владе. Сега Владе зина да проговори, но јас го прекинав.
      „Ако си дошол да ми ги пренесуваш озборувањата на маказарчани“, реков, „те молам да станеш и да си одиш. Гнасно ми е веќе“.
      „Не, не“, рече тој, побрзувајќи. „Не“, повтори. А потоа додаде:
       „Знам, дека те мачи“, рече, „крајот на животот на Никола Поцо. Најдов некои нови листови кои се очигледно дел од записите на Нико Кочов. Проштевај што го споменувам одново името на овој човек, знам дека не сакаш да слушнеш за него, но досега не можев да најдам ништо друго  напишано за крајот на животот на Никола. Усните преданија, како што ти е познато, на таква временска раздалечина, не се некој извор на кој можеш да се потпреш“.
      „Што има друго да се знае, реков јас. Зар е малку тоа што животот на тој важен и благороден човек завршува на така ѕверски начин. Дотепан со камења и тоа од твоите претци?“
      „Тоа го рековме“, рече Владе, „нема тука којзнае што да се додава. А што се однесува до мене, каква вина јас сега можам да понесам заради тоа?
      Јас ја наведнав главата. Беше бесмислено, навистина, да мислам на тој начин, иако, признавам, преданијата од колено на колено, дека Кочовите биле големи непријатели на моето семејство, имаа земено место во мене. Не бев сосема рамнодушен. Особено една наизглед мала поединост ме вознемируваше, а тоа беше дека наводно, синот на правнукот на Нико Кочов, Петруш Кочов, во некаква нејасна околност, веројатно по некоја расправија (зашто нетрпението меѓу двете семејства траело до триесеттите години на дваесеттиот век, кога машките глави од семејството Кочови заминале за Америка), ја удрил жена му на мојот прадедо Славејко Поцо. Тоа сознание секогаш ме болеше и го доживував како голема навреда. Дури, имаше моменти во детството, кога во својата фантазија се исправав дотаму, што би бил готов да убијам, за да ја симнам таа навреда од нашето семејство и да ја спасам неговата чест.
      „Сакам да ти кажам“, продолжи по мала пауза да зборува Владе, „што успеав да пронајдам во врска со гробот на Никола. Ти еднаш спомна дека, гробот божем му бил оној што одвај се распознава до црковниот олтар.“
      „Да“, реков јас. „Спомнав“.
      „Тој гроб, не е негов гроб“, рече Владе. „Односно, Никола Поцо не бил таму закопан.“
      Го гледав како воздржано седи, но спремен да продолжи да раскажува. Имаше потреба, не толку можеби да ми каже сè што е лошо во врска со семејството Поцо, колку дека ги знае минатите настани и луѓето што учествувале во тие настани; дека го знае почетокот на настаните и дека го знае нивниот крај; дека никој не знае подобро и повеќе од него. Тоа, впрочем, беше и точно.
      „Има право Нико Кочов“, продолжи да зборува тој, „не можел Никола, убиен на начин на каков што бил убиен, да лежи крај олтарот. Освен што Нико пишува многу поединости, покрај другото и во врска со случајот на стариот со паштерката во Цариград кога вели „Тој ги посрамотил сите наши чесни домаќини“, па и она што е познато во врска со неговата Ерменка и односите со неговата законита жена во Маказар, тој во новиве страници што ги најдов спомнува дека Никола, по убиството, бил фрлен скраја во гробиштата. Така и пишува: „Беше фрлен скраја во гробиштата“. Јас не верувам дека ова е сосема точно, бидејќи семејството на Никола секако се погрижило да му најде пристојно место, ако ништо друго, кај нивните семејни гробишта што се наоѓаат десно од влезната порта на гробиштата, на она мало возвишение. Јас верувам“, рече Владе, „дека под она „беше фрлен скраја…“, Нико Кочо мисли на тоа дека Никола не бил закопан според желбата и достоинството што самиот сметал дека го има, тоест во гробот што уште за животе самиот си го спремил до олтарот. Впрочем, Никола се сметал за ктитор, та бил сигурен дека ќе биде закопан до олтарот, каде што неколку години пред тоа бил закопан еден член од семејството Поцо, свештеникот Ѓорѓија, „Георгиа Иереј“, кој бил во добри односи со Никола и кој свештеникувал кусо време, бидејќи се разболел и рано умрел. Во секој случај, рече Владе, оној гроб за кој ти мислеше дека би можел да биде на Никола, еве, не е, а каде е неговиот гроб, не се знае. Јас претпоставувам, сепак, дека можеби бил закопан на нивното семејно гробно место, но дека потоа, во истиот гроб, како што често и се прави, бил закопан некој од неговите потомци. А сепак, на крајот од краиштата, останува и претпоставката дека бил „фрлен скраја…“, како што пишува Нико Кочо, зашто во моментот на неговата смрт голема била омразата и желбата на селаните за некој вид линчување“.
      „Значи, ти мислиш, не се знае гробот на Никола?“, реков.
      „Не, не се знае“, рече тој. „Оној гроб е празен“.
      „Белким нема и мојот гроб што го спремив да остане празен?“, реков со иронија јас.
      Тој се насмевна со некоја полунасмевка. Потоа молчеше.
      „Ако треба, ќе го отворам оној гроб“, реков одлучно јас. „Како што кажуваш ти“, продолжив потоа, „Кочовите и другите селани се однеле како ѕверови. Удриле со камења штом сетиле крв“.
       „Во својата хроника“, подзеде Владе, „Нико Кочов не зборува детално за тоа. Тој самиот сигурно не бил на местото, ниту имало потреба да биде. Можеле да учествуваат во тоа негови луѓе, но не самиот тој. Од неколкуте збора што можат да се извадат од целиот запис на Нико Кочо и од преданијата за убиството, може да се реконструира дека тоа се случило  на петти септември 1877, приквечер. Платениците Турци од Ресна му беа наместиле заседа на Раскрст, онде каде што се делат двата пата, едниот за нагоре в село, а другиот надолу. Заседнале во ендекот затскриени од клениките и повитот. Тој доаѓал од Лерна, качен на коњ, исправен, истопорен, како што се држел секогаш, иако годините веќе не му биле за топорење. Пукале оздола, од ендекот, и го урнале од коњот, паднал тука на пат, удрен во левото рамо. Пукотот се слушнал в село и селаните се вдале натаму. Може да се претпостави дека дел од нив, Кочовите луѓе, знаеле што се спрема и биле тука да држат тензија и, ако треба, да притрчаат, како што и притрчале. Кога го виделе урнат и ранет, го дотепале со камења. Понатаму“, продолжи Владе, „за погребот ништо пишувано не може да се најде, освен онаа реченица на Нико Кочов кога вели: „Беше фрлен скраја во гробиштата“.
       По некое време, Владе историчарот замина, а во мене остана мислата за гробот. Тој замина без церемонија, просто свршил работа, ја остварил својата намера, и си оди. Што да правам јас? Да го мразам или да му завидувам? Тој ја знае сета наша историја, открива и раскажува поединости, а не го потресува дури ни најголемата драма. Останува на фактите. За тој вид стварност се врзува.  Ништо за себе, нити кажува, нити се кине да докажува. Па, можеби самото тоа е некој вид потресеност? А јас пак постојано се вртам околу сопствената оска, околу својот, божем, сакрален центар, се вртам и, одново и одново, се среќавам со себе си. А сепак не сум сигурен дека сум го видел во себе она што требало да го видам. Најважното и најкарактеристично-то, изгледа, често останува надвор од досегот на свеста. 
      Сега, во собата останав сам, вознемирен од мислата за допирот со коските на мојот предок.
      Сите следни денови, кога летото беше веќе во својот зенит, притиснат од сè наоколу врело, се борев со потребата да го раскопам оној гроб, да го дознам и она што, можеби, е подобро да не се знае. Јас немав цврсти докази дека гробот зад олтарот е на Никола Поцо, освен кажувањата на луѓе од семејството и надвор од него кои  божем го задржале помнењето од колено на колено дека гробот е токму тој, потоа фактот дека на  гробното  место на фамилијата Поцо немаше ниту гроб, ниту знак за гроб на стариот Никола и, најпосле, мојата лична интуиција или, можеби, повеќе, желбата тоа да биде негов гроб. Но, ни аргументите на Владета не беа којзнае колку цврсти, освен оној цитат од записите на Нико Кочов кој вели дека, по убиството, Никола Поцо бил „фрлен скраја во гробиштата“. Значи, не бил закопан во гробот што изгледа самиот си го подготвил уште за животе, туку некаде на друго место. Реков веќе, кое е тоа место, не се знае. Нема никакво обележје. Сепак, раскопувањето на гробот ќе покаже, си реков, ќе се види, бил ли внатре закопан човек? Ќе се најдат, макар трули, коски. 
      На трети август, вторник, по еден краткотраен дожд претходната ноќ, заедно со Јована, отидовме кај гробот. Се разбира, со него се договорив за цената. Уште раното Јован почна да копа. Првин ги истрга оние неколку сиви камени плочи кои беа речиси набиени во земјата, ништо посебно повисочко, исплетени со корења од трева и капини. Дождот ништо не навлажнил, ни едно прсте. Земјата беше сува и цврста, толку цврста што изгледаше како никогаш да не била копана. А, впрочем и да била, си помислив јас, тоа било пред околу еден век. Тоа некогашно копање не би значело ништо за ровкоста на земјата сега. Но чудно беше што кога Јован завлезе со казмата надолу и ицрпе нецело полметро земја, почнаа да се појавуваат камења. 
      „Абре, аман“, рече едно време, „многу камења излегуваат!“ 
      Мене ме пројаде јанѕа. 
      „Ти копај“, му велам, божем тоа што го кажал е неважно. „Копај“, му велам, „не обѕирај се на камењата“. 
      „Ќе копам“, вели, „ама ми е чудно. Во гроб, толку камења? И тврдо, пекол!“, вели. 
      Неговото сомнение јас требаше да го земам предвид, зашто тој имаше искуство, беше главен копач на гробови. 
      „Треба да видиме“, му велам, „дали ќе наидеме на коски или на други остатоци“. 
      „Те сфаќам“, вели тој, „ама не ми се верува“. 
      „Копај“, му велам јас, „сакал господ јас и ти да се поврземе меѓу себе со копање“. 
      Тој се исправи, ме погледна и се насмевна, а потоа удри со казмата во тврдото. По неколку удари пак се исправи и, двоумејќи се, рече:
      „Ова копање“, вели, „џабе копање, да знаеш!“
      „Зошто?“, го прашувам јас.
      „Не знам“, вели, „што се мачиш со овие работи. Да ти треба гробов, ајде де. Колку што гледам, ти си имаш обележано за тебе гроб горе на повисоконо, кај  фамилијарните гробишта“.
      „Да“, му велам јас, „имам обележано“.
      „Ти, значи“, вели, „сакаш да бидеш овде, на овие гробишта, во Маказар.“
      „Така, решив“, му велам.
      „А жената?“, прашува тој.
      „И таа сака овде“, велам јас.
      Јован сврти глава со чудење. 
      „Затоа“, вели, „онолку широко место си спремил. Сега, да простиш“, продолжи тој, „живите одат, се селат в град или во странство, а мртвите се враќаат“.
      Мене ми се наежави снагата.  
      Уште не беше пладне. Јован излезе од дупката и се качи горе, а потоа  двајцата застанавме до купот земја и камења. Да, немаше причина веќе да се копа надолу. На Јована треба да му верувам, знае. Дупката беше длабока и празна. Немаше ништо. Ни коски, ни други остатоци. Само камења се подаваа овде-онде на ископаните страни и по некој искинат корен од казмата на Јована. Значи, сепак, Никола Поцо не бил закопан во гробот што го подготвил за себе, туку бил „фрлен скраја…“ Немаше што да се бара повеќе, Јован ја истурка земјата назад во дупката, го избриша челото од потта со подлактицата и го тргна перчето како праз права коса. Над дабјето беше синопепелавото небо, а над плочите и мермерот од гробиштата, лад и тишина, прекинувана само од по некој крик на гавран или од ритмично удирање на клукајдрвец во стебло.
      Излеговме по патеката меѓу гробиштата. Јас со тешкото чувство во себе, а Јован со казмата и со лопатата на рамо. На Раскрст се разделивме, тој замина дома на едната страна, јас на другата. Кога стигнав во дворот, Надежда, првата комшика, вознемирена, ми се вдаде. 
      „За малку“, списка, „ќе ти ја запалеа куќата!“
      Јас стапнав пред неа и ја гледав возбудена и со стресена гуша.
      Што се случило?
      Толпа луѓе, мажи и жени, мислејќи дека веќе сум се вратил од кај црквата, се собрале пред куќата и извикувале закани и клетви. Сум го сквернавел олтарското место и гробиштата. Сум копал за да ја откопам старата омраза, палежите и убиствата меѓу Кочовите и семејството Поцо, за да ја расеам омразата низ целото село. Сум сакал да ја вратам крвната одмазда од пред не знам кој век. Копа бунари и прави водоводи, викале, за да има повеќе луѓе на своја страна и за да стане крвник, како Никола. Затоа и му ги бара коските, за да се накалеми на нив, како на трн глогов. Нека се мавне таа сотана од селово сосе онаа машина за штракање. Ќе ни давал тој вода за пиење, отров ќе ти даде. Тој, го гледаш, само на себе мисли. Саможив и властољубив. Сме виделе ние такви. Сме виделе попови и џандари, и писари и весникари, како него. Сиктер, бре!   
      Се искачив нагоре по скалите, следен од молчаливите погледи на Надежда и на мајка ѝ. Со тешкото чувство, па и стравот во себе, не можев да проценам, дали ме мразат или ме сожалуваат.
      7
      
      Не можам да определам точно ниту кој ден е, ниту кој датум. Вторник ли е, петок ли е? Како да сум паднал во празен простор, во кој нема ни време, ни настани што го обележуваат тоа време. И оној ден на откопувањето на гробот зад црквениот олтар, се смеша со другите денови. Но остана лузна на залудност, зазор и нејасен страв. Под притисок на толпата која, сакал да признам или не, ми создаваше чувство на вина, ми се враќаше во мислите она Јосиево прашање од Четвртата книга Царства: „Каков е тој споменик што го гледам? Му одговорија градските жители: Тоа е гробот на Божјиот човек, кој дојде од Јудеја, и го навести ова што ти го правиш сега…Тогаш тој рече: Оставете го на мира, никој да не ги беспокојува коските негови“. 
      Да, без обележја и гласници, времето е глуво. Знам само дека е почеток на август, во тие денови лани го почнав копањето на бунарот. Мачно и мртво копање. А сепак, да е можно, како што се обидов со Јована, уште еднаш би слегол долу, ако воопшто, целата година вкупом, сум излегол од таму и, ако воопшто, сум го прекинал копањето во длабокото и темното, херојско и раскинувачко, во исто време! Мојата и мисла и желба беше да дочекам момент кога ќе се наведнам над бунарот и кога, место онаа мисла што доаѓа сама од себе за длабокото паѓање, ќе сетам како во душата воскликнува радост над изворчињата што самиот живот го напојуваат. 
      Не дочекав! А можеби ќе дочекам. Можеби Јован беше во право кога оној ден рече дека водата ќе се врати? Можеби. Можеби и младоста и радоста ќе се врати, за кои со толку тага ѝ зборувал Анастас ѕидарот на Надежда Мирска. „Сè си имаме, златна Надеждо, ѝ велел, само младост немаме, и здравје и радост немаме, мила моја!“
      И јас сега, ноќва, на листот хартија во машината, напишав:“…само младост немаме, и здравје и радост немаме, мила моја!“ 
      Но, кому се обраќам? И кому имам јас да се обратам? 
      На Агна, само на Агна можам да ѝ довикнам: Агна, не доцни веќе со доаѓањето, зашто зравје и радост веќе ќе немаме. Ќе бидеме овде, јас свиен во твојот скут, во овој жолтозелен простор кон кој води еден единствен, тесен пат, како што е впрочем секогаш речиси правило, тесен пат да води кон широкото и пространото; ќе останеме овде под сината вселена по која една голема жолта месечина плови како залутана лаѓа во пустина, со изветвено знаме што се вее, како што некогаш бев ти зборувал, без бои веќе и без припадност. Сè што е лошо јас овде веќе чув, и за себе и за другите, и зошто сега да се трудам да ја учам одново лекцијата, макар и колку да има нови противречности.
      Хм, доцна, драги мој. Доцна, колку еден цел живот. Сонот што го сонуваш ти  сега, е сон задоцнет. Јас веќе не го сонувам тој сон. Вистина било она дека човек денес не знае што ќе биде утре. Се сеќавам дека деновите пред да замине за Маказар, со работата бев стасала до проблемот на сакрализација и десакрализација на политичките водачи, тоа добро го паметам оти долго потоа тапкав во место, целосно бев дезорганизирана, како и секогаш кога го испраќав на пат. Во тој пасос бев рекла дека таквата десакрализација знае да настапи непредвидливо и молскавично и дека на следбениците на водачот дотогаш издигнат до степен на Божество, наеднаш ќе им  потемни светлината на неговиот ореол и тие ќе останат бесни на себе што до вчера го обожувале.
      Самата сум сега во таква фаза, си отворам очи, што би рекле маказарчани. Чудно, не чувствувам никаква болка, само бес. Кон него или кон самата себе?
      Ноќта врвеше натаму, а јас седнат на масата зад машината за пишување, сеќавав како само нејасни мисли ми врват низ главата, како парки магла кои се тегнат по долината над малото езеро под Лерна и потоа исчезнуваат, и на нивно место доаѓаат нови, сè  додека дувне ветрот и не ги истера од грлото на котлината. Само парки магла и некој тивок, ладен скомраз, чиј извор не беше тешко да се знае. За да ја прекинам таа неделотворна занесеност, занесеност што не произведуваше никаква жизнена мисла и никаква реченица што би била запишана како дел од мојата повест, станав и ги ставив во една чинија двете крилца што останаа од пилето кое го купив од  домашното производство на Чанета од дуќанот кај мостот. Животот повеќепати ми имаше покажано дека, колку понекогаш да е мачно, мораш да сториш нешто обратно, да се спротиставиш. Го бев сварил пилето и така, само сварено, со малку солца, го ручав и, еве, сега го вечерам. Ги глодав тенките ковчиња од крилцата долго, бидејќи мевцето брзо падна, ги глодав без да ми е важен ни мирисот, ни вкусот. На некој посебен вкус, впрочем, не можев да се надевам. Можев да се надевам само на онаа кревкост и благост на мевцето, а потоа на чувството на некаква зафатеност (која во истовреме овозможува да бидеш зајден), што ја создава глодањето на ковче. Ги собрав потоа неколкуте отпадоци и ги ставив во ќесата за ѓубре. Правев што ми е најлесно.  Продолжив со глодање, но овојпат јадев од големите магарешки сливи, некои од нив полузрели, што бев ги собрал во голема чинија. Тие ме освежуваа, го одлагаа сонот, ако воопшто ноќва се појави. Грвалев коска од сливатаа в уста и гледав во машината. Потоа со моливот почнав да цртам ромбови од средна големина, и тоа траеше долго. Овој цртеж ми се повторува. Не е ова првпат да цртам ромбови. Не квадрати, не правоагоилници, туку ромбови. На масата пред мене, заради ваквите цртежи исцртувани во часовите на немоќ за јасна мисла и точен збор, се собираа купишта листови и сето тоа подоцна ми создаваше дразба, некој вид иритација, а на целата соба тие чкртаници ѝ даваа изглед на растуреност. 
      Зошто ромбови? Не знам. Не сум прашал никого што би знаел да објасни. Можеби затоа што има нешто во мене што соодветсвува, зашто е тоа ем строга фигура, ем нескротена сосем, упатена со десниот врв кон нешто далечно напред, кон она што е таму на крајот, зад ридјата и зад планините, зад капците и доловите, во правецот во кој беше тргнало да ита и она дете со торбето на грбот, со русото перче и црвените обравчиња. Да, истото она  дете кое со Свирчета, со другарчето, дамна во детството, со една книжна двадинарка, со денови, потоа со недели и месеци, се качуваа горе кај онаа стара кооперација, државната селска продавница, за да купат една бишкота, она што денес го викаме, наполитанка. Една единствена, завиткана во книжуле, колку за да се вика бишкота, демек бисквит, па и уште повеќе и поделикатно од тоа. Но никогаш не купија, бидејќи одговорот на продавачот постојано беше – нема. Се случило, имало еднаш, колку да видат очите, а потоа, нема. И му остана тага на душата и неисполнета желба, што потоа во животот непрекинато се трудеше да ја исполни. Изеде тони бишкоти од секаков вид, но тагата остана, душата не се задоволи. Па и сега, еве, овде во собава во Маказар, во С. исто така, како и на мноштвото патувања низ светот, во разни земји и градови, низ сите години, стоеја и стојат раскинати кутии од бишкоти, разни наполитанки, чоколадирани и нечоколадирани, за да се најде, конечно, онаа запаметена, некупена и неизедена бишкота. Не се повтори веќе во животот и не ќе се повтори изгледа никогаш таа само замислена, незадоволена сладост. Па и онаа драма на тоа дете, доживеана на парчето лединка на почетокот од ниската шума над Маказар, кога на Зара, тогаш крупна убава девојка, возрасна, седната со поттргнат фустан, ѝ ја виде црната птица меѓу нозете. Ја носи во очите сиот живот таа слика и во сеќавањето го носи она насетување и стресеност на животинче, кое иако првпат го видело она нешто и, иако без ука, знае дека е тоа птицата на страста и  сладоста.
      Господе, колку убаво е напишано! Секогаш сакав да го видам тоа што го пишува, уште неизлезено од машината. Тоа и само по себе го инхибираше, уште повеќе што знаев и така, над рамото, да му речам: „Да ти кажам право,ова некако не оди!“. Но, самиот се потресе кога еднаш се расплакав над една негова песна на која сè уште не беше стасал да ѝ ги стави своите иницијали. Всушност, излезе дека единственото нешто што не сум го прочитала од него досега, а што било литература или претендирало да биде тоа, се тие писма. Но ми дојдоа в рака, цело снопче, токму како што кажа Лауш. Цело снопче се, рече Лауш, уште по втората пијачка што ја пиевме во малото барче. И порано ќе ми кажел, ама не дошло ред, друго е сега кога на чуден начин сме се нашле надвор од секојдневието. И онака, вели, не му е јасно зошто Симон му ги оставил на чување, што ќе му се, кога таа веќе му ги вратила, откога сфатила дека на него не може да се надева, дека тој абер нема да се разведе. Сето тоа воопшто не беше во ред од негова страна, ни спрема неа, ни спрема тебе. Боже, ти колку го сакаше, без резерва, без отстапница, ама ти си мислела ако појдеш со човек кој има само едно рало чевли, загарантирана ти е љубовта и преданоста, како секогаш да има две страни, од едната богатство, од другата доблести со верна љубов како круна. Добро го кажав ова, ха! Тој не дека не те сакаше, но лесно поводлив ли, суетен ли, желен за престиж ли, сите го гледавме како оди по сечилото на жилетот, впрочем сакаше да се знае, и сите знаевме, оти и не беше само таа, ама со неа беше посериозно, и за детето се вели дека е негово, ама луѓето знаат и да ги надујат работите! А ти, значи, што доби? Го искина животот покрај човек нечувствителен кога си ти во прашање, ете, паметам, една вечер, иако сите бевме поднапиени, се вомјазивме кога наеднаш тој стана и рече: Абе, што сторив, требаше уште во дванаесет да ја земам жената од абортус… Ама тоа ти е, тури му пепел. Лангзам, олаба ви се и ти малку, додека се може! Инаку, имам стан, празен, не е далеку!… Добро сторив што брзо потоа  му упаднав на Лауша дома и особено што писмата му ги побарав пред жена му, инаку можеби ќе се повлечеше, ќе се извлекуваше на мало пијанство, вака немаше каде. Вистина, тоа ти бил цел сноп, завиткан околунаоколу со самолеплива хартија, па морав да ги подослободам кога ги палев, инаку не можеше да се потпалат оти, заедно со писмата што ми ги праќаше од Маказар, па и еден број што сум ги собирала уште од кога служеше војска, се собра големо купче. И почнаа да се виткаат листовите на огнот, да се мешаат љубовните зборови упатени до мене, со оние упатени до неа, испишани со истиот ракопис, како што ни се мешале микробите од устата, патогени и непатогени, и вагиналната флора…
      Остана, писателу, твојот иден, сè уште нероден биограф, без важна документација за одгатнување на твојот лик!   
      Од столицата на која седев и од која не станав цела ноќ, видов како зад прозорците се пробелува. Муграта беше ладникава и росна. Како што врвеше времето, час по час, така се множеа шумовите и гласовите. По некој  извик  далеку, топот и фркање на коњ, отворање и затворање врата, замавите на метлата на Надежда во дворот уште раното, пред да може да се крене прашина, кашлицата на мајка ѝ . Низ прозорецот од исток пак оној дијагонален зрак и пак зелените јасики со бели стебла спроти ридот со жолтосива аура околу врвовите. 
      Го испив кафето над растурените хартии и книги, ја испушив цигарата, го сетив она забрзано удирање на срцето и, што сега? Пофаќајќи овде-онде по хартиите за да направам некој ред и за да можам подоцна, по чакарењето низ прозорците, по здогледувањето повремено на по некој што поминува, што ја поткрева главата кон мојата соба и, молчејќи, без ни да се накашла, заминува, пофаќајќи, значи, по хартиите, го најдов оној плик со писмото на брат ми од Мелбурн и зедов да го препрочитувам. Безмалку бев го заборавил, а не смеев, зашто ми најавуваше дека се подготвувал да дојде во посета. Времето веќе се наближува. Пишуваше: „Ќе стигнам на единаесетти август. Ќе дојдам во Маказар. Колку што знам, ти си таму и таму ќе се видиме и ќе бидам в село за дваесет и осми, за празникот наш Света Богородица“. 
      Бре, си реков, драгиот брат, по толку години! Треба да оставам сè и да се подготвам, да исчистам, да средам, да наместам соба со кревет и со другите најнеопходни работи. Мислата на доаѓањето на брат ми ме оттргна од другите работи и ми внесе возбуда и радост во срцето. По толку години, брат ми ќе биде тука, во куќата во која сме растеле, и ќе можеме да се потсетиме на сите оние минати години, на луѓето и настаните, на нашата сиромаштија, на оскудицата која, во заедничкиот живот и топлата упатеност, се претвораше во доволност и радост. Не знаевме за повеќе и не ни требаше повеќе. Подоцна го дознавме тоа и дознавме колку многу нуди светот, колку ги полни очите блесокот на градовите, а колку малку можевме да земеме и да понесеме.   
      Го пречекав во Монастир. Се испрегрнавме и заплакавме. Го довезов до Маказар. Близу триесет години не беше дошол. Како е семејството, го прашувам уште в кола. Добри се сите, вели тој. Жената не дојде, рече, мора некој да остане со бизнисот, со двата дуќани што ги имаме, едниот на Гордон стрит, другиот во Епинг. Знаеш, синот Мајк, заврши университи, економи учеше. Сите сега економи учат, а помалиот пак, мерак негов, кога ќе завршел сколијата, да оди за пајлот, за пилот. Гледаше лево десно, по познатите предели крај патот. Убав пат се направил, вели по некое време, нашиот стари крај прогресира. Ах, реков јас, како да ти кажам! Јес, јес, вели тој, прогресира. На многу им е криво дека нашава држава стана индепендент. Да, реков јас, им е криво. Бат, тоа не може така, вели тој, економи ис економи, бизнис е бизнис! Кај нас во Мелбурн, вели, првин бизнисот. Бизнисот и фамилијата. Ако си ги гледаш бизнисот и фамилијата, ти си орајт, секој има за тебе риспект. Разбирам, велам јас, риспект, почит, тоа е многу важно!
      Стигнавме во дворот, пред куќата. Тој слезе и, нормално, не се фати веднаш за куферите. Застана на едно место и се разгледа наоколу, не толку со љубопитство, колку со важност, божем целиот свет знае дека се вратил и дека е тој тука, но не истиот, туку друг, богат, испеглан и чист, човек од светот. Исто е и не е исто, вели по некое време тој. Ех, велам јас, толку години поминале. Некако мало, сè е мало, вели, и нашава куќа мала, јас ја паметам многу голема, до небо. Да, да, велам со разбирање јас, не е исто. 
      Го знаев тоа, и самиот сум го осетил, дека онаа светлина и свечена големина и раскош на сликите што се запаметиле од детството или од младоста, не соодветствува на стварноста во која сè е со неизбежната и единствената можна мерка.
      Следните денови го испрошетав насекаде каде што имаше желба да оди и да види. Го одведов и на нашите езера, го качив на бротче и на мало кајче, ручавме и вечеравме во најубавите ресторани, а потоа одевме заедно по маказарските места. Се искачи до последната наша нива и ливада, дури до оние горе в планина кои не се зарегистрирани во никаков поседовен лист. Го гледав како се движи, можам да речам, пргаво за своите години и за својот статус на гостин. Да се рече подостарел, е малку. Поминале триесет години и тој сега наближуваше до педесеттата, беше само две години помлад од мене. Беше со среден раст, но жилав, секогаш спечен, црвен во лицето. А сега лицето му беше згоено и бело. И целиот тој беше полн и стежнат, со гола глава до високо над челото и со преостанатата коса повеќето пробелена. Рацете ги носеше раширено и поткренато околу згоениот стомак и често ја пофаќаше токата на кафеавиот ремен, помрднувајќи ја нагоре-надолу в место.
      Биснис е бизнис, имаше обичај да каже, една максима од неговата филозофија на живот, прифатена во Мелбурн. Во тој дух и го почна разговорот една приквечерина, додека го пиевме кафето по кусиот одмор попладнето, одбегнувајќи ја на тој начин, колку што беше можно, жегата на денот. Беше во кошула со куси ракави. Рацете над лактите му беа здебелени и нежни, нефатени од сонцето, бидејќи таму, во земјата од која доаѓаше, сега беше зима или, она што таму се нарекува, зима. Веќе ми имаше кажано дека се одвикнал да пие турско кафе, дека таму пиел филтер, но еве сега има прилика пак да се навикне. За мојот престој во Маказар и за моите потфати, барем до тој момент, ништо не проговори. Место тоа, сега рече: 
      „Слушај, Симон, треба да видиме за имотот.“
      „Што да видиме?“, прашав јас.
      „Пред сè за куќава“, вели тој.
      „Добро“, велам јас, „да видиме, ако треба нешто да се види.“
      „Ти кажував за родителите“, вели, „имаа тешка старост“.
      „Знам“, реков јас, „многу ми е жал. Никогаш нема да ја заборавам онаа посета на гробиштата крај океанот, каде што лежат двајцата“.
      „Дац ит“, вели тој. „Тоа е минато. Треба да гледаме за денес“.
      Јас седев мирно на столот и гледав пред себе. Чувствував мала јанѕа. Разговорот немаше срдечен тон и одеше во некој правец што не го знаев. Но, набрзо го дознав.
      „Куќава“, вели, „погледнувајќи наоколу, ми припаѓа мене. Со тестаментот на татка, јас сум стопан. Татко ми ја препиша според договорот за догледување што го имав направено со него и со мајка“.
      Јас се стаписав.
      „Еве“, вели, „овде ги имам сите пејпрс, сите хартии. Направено е и заверено кај лојер. Како велиме ние, адвокат“.
      Одвај го слушав што зборува. Истрпнував и се ладев како мраз.
      „Ми ја земаш целата куќа!“, изустив по некое време со неверица, како божем се работи за некое недоразбирање, кое може сепак да се исправи. Мигум помислив, како со Агна со години ја дотерувавме и ја чувавме, како што се чува најмилото.
      Тој за миг помолча, а потоа рече:
      „Ти си сакал да ја продадеш„, рече. „Така се слушна“, повтори. „Си се поврзал со некои луѓе од Канада и си сакал оваа куќа и други куќи и земја во Маказар да продадеш. Така се зборува во Мелбурн. Велат, бизнис. Ју ноу?“
      „Ама, брату“, реков смрзнат, „зар ти?“
      Тој ме погледна зачудено како што се гледа човек кој не го сфаќа она што треба да се сфати, а кое е толку просто.
      „Орајт“, вели тој, „ние сме браќа, но бизнис е бизнис. Јас имам“, вели, „персонал интерес. Ги имам сите документи. Не дозволувам да се продаде куќата од некоја мафија“.  
      „Брату“, смогнав да прозборам, „јас не сум никаква мафија“.  
      „Ај ноу, ај ноу“, ги крена тој двете раце и одмавна со нив. „Знам“, вели, но начинот на кој го рече тоа и како одмавна со рацете, кажуваше дека е тоа само обид да се одбрани од моите зборови на кои не веруваше.
      Долго молчевме. Јас седев како здрвен, а тој стануваше и седнуваше, неколкупати го правеше тоа. Најмногу тој сега би сакал да се оддалечи. Зошто би губел време, па уште во вака веќе неудобни околности. Следното утро замина за Монастир да побара адвокат и во судот да ја отвори постапката за наследството според договорот за догледување.
      Јас останав сам. Сега бев сосема сам, па уште и туѓинец во сопствената куќа. Велам сопствената, а веќе не е сопствена, тоест не е моја. Како ќе ѝ кажам на Агна? И кога ќе ѝ кажам? Неа ја нема. Од луѓето наоколу ништо не може да се скрие, тие работите како оваа со брат ми, уште однапред ги знаат, уште не речени, само што се смислиле. Тие сега ќе добијат крилја и нивната агресија ќе расне и нивниот подбив ќе се шири. Ја стегнав дланката во тупаница. Ја осетив онаа храброст што ја дава стравот и неизвесноста. Станувам и седнувам, немам многу простор. Ниту оној што постои надвор, големите пространства, нивите и ливадите, сите планини и целата вселена, значат нешто. Бесполезни се сега за мене. 
      На надворешната страна од оној прозорец свртен кон балконот, ја гледам сарделата, што во еден убав земјен ќуп ја имаше ставено Агна. Таа сардела ја носеше таа секаде каде што бевме и каде што одевме целиот живот, како некој нејзин знак за живот по сопствена мерка. Зеленееше и цветаше со големи  црвени цветови, цветаше и зеленееше, и го ширеше оној особен, силен сарделски мирис. Се загледав сега во сарделата и забележав дека лисјата ѝ венеат и ливчињата од цветовите брзо отпаѓаат. Зачекорив натаму со бојазан дека можеби сум ја заборавил без вода во овие летни дни. Но не беше така. Сакав да се потсетам и се потсетив дека редовно ѝ турав вода и ја негував. А сепак, растението венееше. Чекав ден-два да видам што ќе се случи, можеби ќе се кренат лисјата и ќе ѝ се врати животот. Не, не ѝ се враќаше. Бавно, но постојано венееше и тоа сознание всели страв во мојата душа, едно претчувство на загуба, која би можела да биде неминовна. Зар, како шагринската кожа?  Зар како таа што се смалува и животот со истиот ритам се гаси? Зар ќе овене сарделата и, во исто време, со истото темпо, во истите дни, минути и часови, ќе се угаси и сè околу мене – љубовта на Агна, онаа сопствена мерка на живот, мојата волја и мојата иднина? 
      Стравот ме натера, писмото од Агна што ми го донесе поштарот следниот ден, да немам сила да го отворам. Беше среда. Немав сили да го отворам. Неа ја немаше. Не дојде. Претчувството ме плашеше.
      Вечерта истиот ден, само што се заквечери, според оној обичај, или повеќе според онаа потреба што ја имав во себе, отидов кај бунарот. Реков веќе дека редовно одев таму, вртев наоколу во местото, се вѕирав лево и десно, но немав храброст да погледнам на дното. Сега ја собрав таа храброст и со немир го кренав капакот, го тргнав настрана, и се наведнав над длабокото. 
      Долу светкаше вода. 
      Господе! Наведнат, почувствував како ме поткрева чукањето на срцето, големата возбуда, која мислев дека ќе ме строши. Се тргнав назад, стоев некое време, а потоа пак се наведнав. Водата светкаше и дури покрај ѕидот се мрешкаше. Тргнале во живот малите изворчиња и со еден спокоен ритам ја мрешкаа целата површина. Широко се насмевнав и тој насмев, макар слеан, без острина, го видов во огледалото на водата долу.
      Така насмевнат, бев ја кренал главата и бев ја свртил настрана кон патеката што водеше нагоре кон другиот дел од селото. Го видов Перета Катин. И тој беше застанал и гледаше во мене.
      „Вода“, викнав. „Се врати водата!“
      Тој, подзастана еден миг, а потоа, без да врти по чистото, ја прескокна ниската ограда пред себе, и дојде. Се наведна и тој над бунарот и ја виде водата како се вири. Потоа стана, тргна настрана, најде еден голем камен и, го бувна долу. Се слушна оној бувтеж на камен што паѓа во вода. Се стресов, чувствувајќи го истрпнувањето на телото, како самиот да паѓам во празно. Но во истовреме ме израдува силниот плисок. Во мигот, само што се свртив, го видов Перета како брзо заминува. Кренав раце да го задржам, иако не знаев што би му кажал во моментот, но тој речиси трчаше и веќе беше одминат натаму по патот. Помислив дека брза, не за друго, туку за да им ја соопшти на луѓето во дуќаните кај мостот, убавата вест. 
      Се разгледав наоколу и ги видов уште порано започнатите работи околу уредувањето на просторот околу бунарот. Сега, кога ќе појдам во собата, ќе ги побарам оние скици и цртежи, и ќе го уредам просторот со планираните патеки, со парчињата англиска трева, и со туите и кедрите што ќе се вишат до небото. Ќе ги извадам и кофите, зашто и така, од преголемата употреба на водата од водоводот за вадење на бавчите и градините околу куќите, лете повремено секнува водата.
      Со стравот потпотиснат од надежта што ми ја врати изворот вода долу, јас се исправив целиот, со сета височина, и во летната вечер, следен од мирисите на тревите и од болскањето на светулките, се вратив во собата кај мојата машина за пишување. На листот хартија, го напишав оној мој повик: „Вода… Се врати водата!“ Наведнат над листот, се напрегав да ја следам мислата и да го дофатам зборот со сиот волумен, широк и дрочен како големата дрочна месечина што виси ноќва над Маказар, „селото со седумдесет куќи и двесте и осумдесет жители“, како што пишуваше во својот патопис Јохан Барт, сместено одамнина крај стариот пат Виа Игнациа. И мислев, или навистина слушав бувтеж на камен во вода, и некоја врева која се зголемуваше и папсуваше. Кога се вслушав подобро, навистина слушнав гласови далечку таму горе во правецот на бунарот, но по некој миг исчезнаа. Јас пак се наведнав над листот, но со онаа напрегнатост на слухот, што траеше дури до муграта. 
      Утрото станав и побрзав кон бунарот за сега денски, спокојно, на болскотот од сонцето, да видам како се мрешка водата и како мојот лик се топи во тие нежни бранчиња. Го најдов наполнет со камења. Како гроб. Натрупан од селаните, убиен, како што беше бил толчен и убиен со камења мојот далечен предок Никола Поцо.
      Стоев на сувата земја и, ми се чини, не часови, не денови, туку години поминаа, откога смогнав да ги кренам нозете и да почнам да ги влечам стапките надолу по изгазената сува трева. Дотогаш, пред очите ми излегоа луѓето од Пустенец, изедената сол, моќната компресорска машина, црното мрсно лице и големиот гол стомак на машинистот, мазгата на Атанаса, пожарот, купиштата земја… 
      Што да правам, кому да подадам рака и да речам, биди ми пријател? 
      Се довлечкав до куќата и нагоре по скалите до собата. Седнав на масата над оној бел лист хартија што ме обврзуваше, што не смеев да го напуштам и да ја прекршам мојата мнима заклетва на верност, и бавно и болно зедов да го пишувам пак она што веќе го спомнав, а кое божем секако треба да биде запишано: „Утрото станав и побрзав кон бунарот за сега денски, спокојно, на болскотот од сонцето, да видам како се мрешка водата и како мојот лик се топи во тие нежни бранчиња. Го најдов наполнет со камења. Како гроб“.